Vālmīki Rāmāyaṇa · Sumantra's Report
Tap a verse for its meaning
- 1प्रत्याश्वस्तः यदा प्रत्यागतः पुनः ।अथाऽऽजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात् ॥
- 2तदा सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः ।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम् ॥
- 3वृद्धं परम सन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम् ।विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुञ्जरम् ॥
- 4राजा तु रजसा धूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् ।अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत् ॥
- 5क्व नु वत्स्यति वृक्ष मूलमुपाश्रितः ।सोऽत्यन्तसुखितः सूत किमशिष्यति राघवः ॥
- 6दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र ।भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत् ॥
- 7यं यान्तमनुयान्ति स्म ।स वत्स्यति कथं रामः विजनं वनमाश्रितः ॥
- 8मृगैः आचरितं ।कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनमुपस्थितौ ॥
- 9तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।राजपुत्रौ कथं पादैः रथाद्गतौ ॥
- 10खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ ।वनान्तं प्रविशन्तौ तौ अश्विनाविव मन्दरम् ॥
- 11किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः ।सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च ॥
- 12आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य ।जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥
- 13इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः ।उवाच वाचा राजानं सबाष्पपरिरब्धया ॥
- 14अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन् ।अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च ॥
- 15सूत मद्वचनात्तस्य विदितात्मनः ।शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ महात्मनः ॥
- 16सर्वमन्तः पुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया ।आरोग्यमविशेषेण यथाऽर्हं चाभिवादनम् ॥
- 17माता च मम कुशलं चाभिवादनम् ।अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः ॥
- 18यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥
- 19अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु ।अनुराजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय ॥
- 20कुमारे वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत् ।अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥
- 21कुशलं वाच्यः वाच्यो मद्वचनेन च ।सर्वास्वैव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु ॥
- 22वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकु कुलनन्दनः ।पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय ॥
- 23राजा मास्मैनं । जीवत्वं तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात् ॥
- 24अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।मातेव मम ते द्रष्टव्या ॥
- 25इत्येवं मां महाराज बृवन्नेव ।रामः राजीव ताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥
- 26लक्ष्मणस्तु सुसङ्क्रुद्धो निश्श्वसन् वाक्यमब्रवीत् ।केनायमपराधेन राजपुत्रः विवासितः ॥
- 27राज्ञा तु खलु श्रित्य शासनम् ।कृतं कार्यमकार्यं वा वयं येनाभिपीडिताः ॥
- 28यदि प्रव्राजितः रामः लोभकारणकारितम् ।वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम् ॥
- 29इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् ।रामस्य तु न हेतुमुपलक्षये ॥
- 30समारब्धं विरुद्धं बुद्धि लाघवात् ।जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम् ॥
- 31अहं तावन् महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये ।भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः ॥
- 32सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा ।सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वाऽनेन कर्मणा ॥
- 33सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्राज्य ।सर्वलोकं विरुध्येमं कथं राजा भविष्यसि ॥
- 34तु महाराज निःश्वसन्ती ।भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मिता स्थिता ॥
- 35अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री ।तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत् ॥
- 36उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन ।मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा ॥
- 37तथैव रामोऽश्रु मुखः कृताञ्जलिःस्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहु पालितः ।तथैव सीता रुदती तपस्विनीनिरीक्षते राजरथं तथैव माम् ॥