Vālmīki Rāmāyaṇa · The Slaying of the Ascetic Boy
Tap a verse for its meaning
- 1प्रतिबुद्धो मुहुर्तेन चेतनः ।अथ राजा दशरथः सचिन्तामभ्यपद्यत ॥
- 2राम लक्ष्मणयोश्चैव ।आविवेशोपसर्गस्तं तमः सूर्यमिवासुरम् ॥
- 3सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोसलेश्वरः ।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ॥
- 4स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम् ।अर्धरात्रे दशरथः दुष्कृतं कृतम् ॥
- 5स राजा स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ।कौसल्यां पुत्र शोकार्तामिदं ॥
- 6यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।तदेव लभते भद्रे कर्ता ॥
- 7गुरु लाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् ।दोषं वा यो न जानाति स बालैति होच्यते ॥
- 8कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा निषिञ्चति ।पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे ॥
- 9अविज्ञाय यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।स शोचेत्फलवेलायां यथा ॥
- 10सोऽहमाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च ।रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि ॥
- 11लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।कुमारः ति मया पापमिदं कृतम् ॥
- 12तदिदं मेऽनुसम्प्राप्तं देवि दुःखं ।सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं ॥
- 13यथाऽन्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।एवं ममाऽप्यविज्ञातं फलम् ॥
- 14देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ।ततः मदकामविवर्धिनी ॥
- 15उपास्यहि तप्त्वा च जगदंशुभिः ।परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम् ॥
- 16उष्णमन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।ततः जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्ग ॥
- 17क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्छ्रादिव ।वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥
- 18पतितेनाम्भसाऽऽच्छन्नः पतमानेन चासकृत् ।आबभौ मत्तसारन्गस्तोय राशिरिवाचलः ॥
- 19पाण्डुरारुणवर्णानि स्रूतांसि विमलान्यपि ।सुस्रुवु सभस्मानि ॥
- 20तस्मिन्नतिसुखे काले रथी ।व्यायामकृतसङ्कल्पः सरयूमन्वगां नदीम् ॥
- 21महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम् ।अन्यं वा श्वापदं कञ्चित् जिघांसुरजितेन्द्रियः ॥
- 22अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पर्यतः ।अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥
- 23ततोऽहं शरमुद्धृत्य दीप्तमाशीविषोपमम् ।शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ॥
- 24अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासी ॥
- 25हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः ।तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र ॥
- 26कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु ।प्रविविक्तां नदीं रात्रौ उदाहारोऽहमागतः ।इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥
- 27ऋषेर्हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ॥
- 28व वल्कलाजिनवाससः ।को वधेन ममार्थी स्यात् किं वाऽस्यापकृतं मया ॥
- 29एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् ।न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ॥
- 30नहं तथाऽनुशोचामि ।मातरं पितरं चोभौ अनुशोचामि मद्विधे ॥
- 31तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया ।मयि कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥
- 32वृद्धौ च माता पितरौ अहं चैकेषुणा हतः ।केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥
- 33तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम ।कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि ॥
- 34तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।सम्भ्रान्तः भृशमासं विचेतनः ॥
- 35तं देशमहमागम्य सुदुर्मनाः ।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम् ॥
- 36अवकीर्णजटाभारं ।स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम् ॥
- 37इत्युवाच ततः क्रूरं व ।किं तवापकृतं राजन् वने निवसता मया ॥
- 38जिहीर्षुरम्भो गुर्वर्थं यदहं ताडितस्त्वया ।एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि ॥
- 39निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ।तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ ॥
- 40चिरमाशाकृतां कष्टां सन्धारयिष्यतः ।न नूनं तपसो वाऽस्ति श्रुतस्य वा ॥
- 41पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ।जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः ॥
- 42भिद्यमानमिवाशक्तस्त्रातुमन्यो नगो ।पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्व ॥
- 43न त्वामनुदहेत् क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः ।इयमेकपदी राजन् यतः मे पितुराश्रमः ॥
- 44तं गत्वा त्वं न त्वां स कुपितः शपेत् ।विशल्यं कुरु मां राजन् मर्म मे निशितः शरः ॥
- 45रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बु रयो यथा । क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ॥
- 46इति मामविशच्चिन्ता तस्य ।दुःखितस्य च दीनस्य मम च ॥
- 47लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा ।ताम्यमानः स मां कृच्छादुवाच ॥
- 48सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो ।संस्तभ्य शोकं स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ॥
- 49ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम् ।न द्विजातिरहं राजन् माभूत्ते मनसो व्यथा ॥
- 50।इतीव वदतः कृच्छ्रात् बाणाभिहतमर्मणः ॥
- 51विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमानस्य ।तस्यत्वानम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरम् ॥
- 52जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छ्रात्मर्मव्रणं सन्ततमुच्छ्वसन्तम् ।ततः तमहं शयानम्समीक्ष्य भद्रेऽस्मि भृशं विषण्णः ॥