Vālmīki Rāmāyaṇa · The Curse and the Passing of the King
Tap a verse for its meaning
- 1वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः ।विलपन्नेव कौसल्यां पुनरब्रवीत् ॥
- 2तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः ।एकस्त्वचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु भवेत् ॥
- 3ततस्तं मादय पूर्णं परमवारिणा ।आश्रमं तमहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः ॥
- 4तत्राहं दुर्बलावन्धौ वपरिणायकौ ।अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव ॥
- 5तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिक्रमौ ।तामाशां मत्कृते हीनौ उदासीनावनाथवत् ॥
- 6पहतचित्तश्च सन्त्रस्तचेतनः ।तच्चाश्रमपदं गत्वा भूयः शोकमहं गतः ॥
- 7पदशब्दं तु मे श्रुत्वा र्वाक्यमभाषत ।किं चिरायसि मे पानीयं क्षिप्रमानय ॥
- 8यन्निमित्तमिदं सलिले क्रीडितं त्वया ।उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥
- 9य कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥
- 10त्वं स्त्वगतीनां च हीनचक्षुषाम् ।समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे ॥
- 11मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतैवाब्रवम् ॥
- 12मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं म् ॥
- 13ऽहं नाहं पुत्रो महात्मनः ।सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥
- 14भगवंश्चापहस्तोऽहं तीरमागतः ।जिघांसुः श्वापदं किञ्चित् निपाने चागतं म् ॥
- 15तत्र श्रुतः मया शब्दो जले स्य पूर्यतः ।द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं नाभिहतः मया ॥
- 16गत्वा नद्यास्ततस्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि म् ॥
- 17भगवन् शब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।विसृष्टोऽम्भसि स्तेन ते निहतस्सुतः ॥
- 18ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।स मया सहसा मर्मतस्तदा ॥
- 19स चोद्धृतेन बाणेन तत्रैव मास्थितः ।भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥
- 20अज्ञानाद्भवतः पुत्रः सहसाऽभिहतः मया ।शेषमेवं गते यत्स्यात् तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥
- 21स तच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना ।नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः ॥
- 22स बाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः ।मामुवाच महातेजाः मुपस्थितम् ॥
- 23यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेः स्वयम् ।फलेन्मूर्धा स्म ते सद्यः शतसहस्रधा ॥
- 24क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।ज्ञानपूर्वं कृतः स्थानात् च्यावयेदपि ॥
- 25सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रं तादृशे ब्रह्मवादिनि ॥
- 26अज्ञानाद्धि कृतं यस्मात् इदं तेनैव जीवसि ।अपि ह्यद्य कुलं नस्यात् इक्ष्वाकूणां कुतः भवान् ॥
- 27नय नौ तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥
- 28रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिन वाससम् ।शयानं भुवि निस्सञ्ज्ञं राजवशं गतम् ॥
- 29अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।अस्पर्शयमहं तं मुनिं सह भार्यया ॥
- 30तौ पुत्रमात्मनः स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ ।निपेततुः शरीरेऽस्य तस्येदमब्रवीत् ॥
- 31नाभिवादयसे माऽद्य न च मामभिभाषसे ।किं नु शेषे तु भूमौ त्वं किं कुपितो ह्यसि ॥
- 32न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पस्य ।किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥
- 33कस्य वारात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम् ।अधीयानस्य मधुरं वान्यद्विशेषतः ॥
- 34को मां मुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम् ॥
- 35कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।भोजयिष्यत्यकर्मण्यम् अप्रग्रहमनायकम् ॥
- 36इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते ।कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्र गर्धिनीम् ॥
- 37तिष्ठ मां मागमः पुत्र स्य सदनं प्रति ।श्वो मया सह गन्ताऽसि जनन्या च समेधितः ॥
- 38उभावपि च शोकार्तौ अथौ कृपणौ वने ।क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वयाऽहीनौ यमक्षयम् ॥
- 39ततः वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥
- 40दातुमर्हति धर्मात्मा महायशाः ।ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥
- 41अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।तेन न गच्छाशु ये लोकाः शस्त्रयोधिनाम् ॥
- 42यान्ति गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥
- 43यां गतिं सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।नहुषो धुन्धुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ ॥
- 44या गतिः सर्वसाधूनां त्तपसाच या ।या भूमिदस्याहिताग्नेः एकपत्नी व्रतस्य च ॥
- 45गो सहस्रप्रदातॄणां या या भृतामपि ।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ॥
- 46न हि त्वस्मिन् जातः गच्छत्यकुशलां गतिम् ।स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः ॥
- 47एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तः सहभार्यया ॥
- 48स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः ।माध्यारुहत् क्षिप्रं ण सह धर्मवित् ॥
- 49आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण ।आश्वास्य च मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥
- 50मस्मि महत्प्राप्तः भवतोः परिचारणात् ।भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥
- 51एवमुक्त्वा तु दिव्येन वपुष्मता ।आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रः ॥
- 52स कृत्वा तूदकं तूर्णं सह भार्यया ।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥
- 53अद्यैव जहि मां राजन् मरणे नास्ति मे व्यथा ।यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम् ॥
- 54त्वया तु यदविज्ञानात् निहतः मे सुतः ।तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥
- 55पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।एवं त्वं राजन् ॥
- 56अज्ञानात्तु हतो यस्मात् क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ॥
- 57त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव ॥
- 58एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु ।चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात् ॥
- 59तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा ॥
- 60तस्यायं कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः । सह सम्भुक्तः व्याधिरन्नरसो यथा ॥
- 61तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।यदहं सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥
- 62चक्षुर्भ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मा ।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥
- 63एतन्मे सदृशं देवि यन्मया कृतम् ।सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि ॥
- 64दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि ।कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः ॥
- 65यदि मां संस्पृशे सकृदद्य लभेत वा ।यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥
- 66चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।दूता ते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥
- 67अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं ॥
- 68तस्यादर्शनजः सुतस्याप्रतिकर्मणः ।उच्छोषयति मे रि स्तोकमिवातपः ॥
- 69न ते देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥
- 70पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥
- 71सदृशं फुल्लस्य कमलस्य च । मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥
- 72निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥
- 73कौसल्ये हृदयं सीदतीव मे ।वेदये न च सम्युक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥
- 74चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि मे ।क्षिणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा ॥
- 75अयमात्म भवः शोको मामनाथमचेतनम् ।संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥
- 76हा हा ममाऽयासनाशन ।हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वाऽसि गतः सुत ॥
- 77हा नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि ॥
- 78इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ ।राजा शोचन् जीवितान्तमुपागमत् ॥
- 79यथा तु दीनं कथयप्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः ।गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितः ।तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥