Vālmīki Rāmāyaṇa · Kaikeyī Reveals the Truth
Tap a verse for its meaning
- 1अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये ।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥
- 2अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा प्रोषितं सुतम् ।उत्पपात तदा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम् ॥
- 3स प्रविश्यैव स्व गृहं ।भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥
- 4सा तं मूर्धन्युपाघ्राय यशस्विनम् ।अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥
- 5अद्य ते कतिचिद्रात्र्यश्च्युतस्याऽर्यक नः ।अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस्तव ॥
- 6आर्यकस्ते ।प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥
- 7एवं पृष्ठस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिव नन्दनः ।आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे ॥
- 8अद्य मे रात्रिश्च्युतस्यार्यक वेश्मनः ।अम्बायाः तातः युधाजिन्मातुलश्च मे ॥
- 9यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः । पथ्यभवत्ततोऽहं ॥
- 10राजवाक्यहरै त्वर्यमाणोऽहमागतः ।यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हसि ॥
- 11शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः ।न चायमिक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥
- 12राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया ।तमहं नाद्य द्रष्टुमिच्छन्निहागतः ॥
- 13पितुर्ग्रहीष्ये तं ममाख्याहि पृच्छतः ।आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥
- 14तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् ।अजानन्तं प्रजानन्ती राज्य मोहिता ॥
- 15या सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ।राजा महात्मा तेजस्वी सतां गतिः ॥
- 16तच्छ्रुत्वा भरतः वाक्यं धर्माभिजनवान् शुचिः । सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥
- 17हा कृपणां दीनां वाचमुदीरयन् ।निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥
- 18ततः संवीतः पितुर्मरण दुःखितः । महातेजाः भ्रान्ताकुलित चेतनः ॥
- 19एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा ।शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये ॥
- 20तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन ।व्योमेव शशिना हीनमप्छुष्क इव ॥
- 21बाष्पमुत्सृज्य कण्ठेन स्वार्तः परिपीडितः ।प्रच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण ॥
- 22तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि ।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं वने ॥
- 23सङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः ।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥
- 24उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे महायशः ।त्वद्विधा न हि शोचन्ति सदसि सम्मताः ॥
- 25हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।बुद्धिस्ते प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥
- 26स चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च ।जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैः बहुभिरावृतः ॥
- 27रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते ।इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टः यात्रामयासिषम् ॥
- 28तदिदं ह्यन्यथाभूतं व्यवदीर्णं मनो मम ।पितरं यो न पश्यामि नित्यं ॥
- 29अम्ब केनात्यगाद्राजा मय्यनागते ।धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतस्स्वयम् ॥
- 30न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति ।उपजिघ्रेद्धि मां मूर्ध्नि तात सन्नम्य सत्वरम् ॥
- 31क्व स पाणिः कर्मणः ।येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥
- 32यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्ट कर्मणः ॥
- 33पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः ।तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥
- 34धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो ।आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ॥
- 35पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ।इति पृष्टा यथातत्त्वं वाक्यमब्रवीत् ॥
- 36रामेति राजा हा सीते लक्ष्मणेति च ।स महात्मा परं लोकं गतः गतिमतां वरः ॥
- 37इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव । पाशैरिव ॥
- 38सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सीतया सह ।लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति ॥
- 39तच्छ्रुत्वा व द्वितीया प्रियशंसनात् । वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥
- 40क्व चेदानीं स ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥
- 41तथा पृष्टा यथा तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।मातास्य युगपद्वाक्यं विप्रियं प्रिय शङ्कया ॥
- 42स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् । सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरः गतः ॥
- 43तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तः भ्रातुश्चारित्रशङ्कया ।स्वस्य माहात्म्यात् प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥
- 44कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित् ।कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रः वा तेनापापो विहिंसितः ॥
- 45कच्चिन्न राजपुत्रोऽभिमन्यते ।कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥
- 46अथास्य माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।तेनैव व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥
- 47एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।उवाच वचनं हृष्टा ॥
- 48न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् ।कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रः वा तेनापापो ॥
- 49न रामः चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ।मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ॥
- 50याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ।स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तथाऽकरोत् ॥
- 51रामश्च सह प्रेषितः सह सीतया ।तमपश्यन् प्रियम्पुत्रं महीपालो महायशाः ॥
- 52।त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् ॥
- 53त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम् ।मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक ।त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम् ॥
- 54तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैःवसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः ।सङ्काल्य राजानमदीन सत्त्वम्आत्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥