Vālmīki Rāmāyaṇa · Bharata’s Denunciation of Kaikeyī
Tap a verse for its meaning
- 1श्रुत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ । वचनमब्रवीत् ॥
- 2किं नु कार्यं हतस्येह मम शोचतः ।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा च ॥
- 3दुःखे मे दुःखमकरो क्षारमिवादधाः ।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम् ॥
- 4कुलस्य त्वमभावाय काल रात्रिरिवागता ।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥
- 5मृत्युमापादितो राजा त्वया मे ।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन् ॥
- 6त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य महायशाः ।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥
- 7विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः ॥
- 8च च पुत्रशोकाभिपीडिते ।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम ॥
- 9ननु त्वार्योऽपि त्वयि वृत्तिमनुत्तमाम् ।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥
- 10तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या ।त्वयि धर्मं समास्थाय मिव वर्तते ॥
- 11तस्याः पुत्रं कृतात्मानं ।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि ॥
- 12अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं ।प्रव्राज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम् ॥
- 13लुब्धाया विदितः मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति ।तथा ह्यनर्थो राज्यार्थं त्वयाऽऽनीतः महानयम् ॥
- 14अहं हि अपश्यन् ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे ॥
- 15तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं ।अपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा ॥
- 16सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम् ।दम्यो धुरमिवासाद्य सहेयं केन चौजसा ॥
- 17अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैः बुद्धि बलेन वा ।सकामां न करिष्यामि त्वामहं ॥
- 18न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां ।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यादा ॥
- 19उत्पन्ना तु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनी । पूर्वेषां नो ॥
- 20अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ।अपरे भ्रातरस्तस्मिन् प्रवर्तन्ते ॥
- 21न हि मन्ये त्वं राजधर्ममवेक्षसे ।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् ॥
- 22सततं हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः ॥
- 23तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम् ।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्ततम् ॥
- 24तवापि सुमहाभागाः जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः । कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः ॥
- 25न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं ।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम ॥
- 26एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवनघम् ।निवर्तयिष्यामि वनात् भ्रातरं ॥
- 27निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं ।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥
- 28इत्येवमुक्त्वा भरतः प्रियेतरैः वाक्य गणैस्तुदंस्ताम् ।शोकातुरश्चापि ननाद भूयःसिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः ॥