Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fury of Bharata
Tap a verse for its meaning
- 1तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा । महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥
- 2राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि ।परित्यक्ता च मा मृतं रुदती भव ॥
- 3किं नु तेऽदूषयद्राजा रामः वा ।ययोः मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ ॥
- 4भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् ।कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तुः ॥
- 5यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं कर्मणा ।सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम् ॥
- 6त्वत्कृते मे पिता रामश्चारण्यमाश्रितः ।अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः ॥
- 7ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके ।न तेऽहमभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते ॥
- 8कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः ।दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य ॥
- 9न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः । तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः ॥
- 10यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं ।वनं प्रस्थापितो दुःखात् पिता च त्रिदिवं गतः ॥
- 11ऽसि तत्पापं मयि पित्रा विना कृते ।भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्व लोकस्य चाप्रिये ॥
- 12कौसल्यां धर्मसम्युक्तां वियुक्तां पापनिश्चये ।कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं ॥
- 13किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं ।ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायात्म सम्भवम् ॥
- 14अङ्गप्रत्यङ्गजः पुत्रः जायते ।तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रियत्वान्न तु बान्धवः ॥
- 15अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरसम्मता ।वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ ॥
- 16तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले ।रुरोद ॥
- 17अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः महात्मनः । पतिता गात्रे सूक्ष्माः ॥
- 18इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां ॥
- 19निरीक्षमाणः शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम् ।आकाशे विष्ठितां दीनां रुदतीं ॥
- 20तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्र पाणिर्यशस्विनीम् ।इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्नः सुरराजोऽब्रवीद्वचः ॥
- 21भयं कच्चिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत् ।कुतर्निमित्तः शोकस्ते ब्रूहि सर्व ॥
- 22एवमुक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता ।प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं ॥
- 23न वः किञ्चित् कुतश्चिदमराधिप ।अहं तु मग्नौ शोचामि स्वपुत्रौ स्थितौ ॥
- 24एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापिनौ ।अर्द्यमानौ बलीवर्दौ सुराधिप ॥
- 25मम कायात् प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ ।यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति प्रियः ॥
- 26यस्याः कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत् ।तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥
- 27सदाऽप्रतिमवृत्ताया ।श्रीमत्या गुणनित्यायाः स्वभावपरिचेष्टया ॥
- 28यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति ।किं पुनर्या विना रामं वर्तयिष्यति ॥
- 29च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता ।तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे ॥
- 30अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् ।वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः ॥
- 31आनाययित्वा तनयं कौसल्याया ।स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं ॥
- 32न ह्यहं पापे पापं त्वया कृतम् ।शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठैर्निरीक्षितः ॥
- 33सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा श ।रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥
- 34अहमप्यवनिं प्राप्ते रामे ।कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥
- 35इति नाग इवारण्ये ।पपात भुवि सङ्क्रुद्धो निश्श्वसन्निव ॥
- 36शिथिलाम्बरस्तथाविधूत सर्वाभरणः ।बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजःशचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये ॥