Vālmīki Rāmāyaṇa · Bharata's Oaths of Innocence
Tap a verse for its meaning
- 1दीर्घकालात्समुत्थाय सञ्ज्ञां लब्ध्वा च ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥
- 2सोऽमात्यमध्येभरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥
- 3अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः । ह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम् ॥
- 4वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः ।विवासनं वा सीतायाश्च यथाऽभवत् ॥
- 5तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः । शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥
- 6आगतः क्रूर कार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः ।तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं ॥
- 7एवमुक्त्वा सुमित्रां सा मलिना कृशा ।प्रतस्थे भरतः यत्र विचेतना ॥
- 8स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्न सहितस्तदा ।प्रतस्थे भरतः यत्र कौसल्याया ॥
- 9ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां ॥
- 10रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां ।भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृश दुःखिता ॥
- 11इदं ते राज्य कामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।सम्प्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं ॥
- 12प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् ।कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति ॥
- 13क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति ।हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतः मे ॥
- 14अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् ।अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र ॥
- 15कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।यत्रासौ पुत्रो मे ॥
- 16इदं हि तव विस्तीर्णं ।हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥
- 17इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः ।विव्यथे भरतस्तीव्रं तुद्येव सूचिना ॥
- 18पपात तस्यास्तदा ।विलप्य बहुधाऽसञ्ज्ञो लब्दसञ्ज्ञस्ततः स्थितः ॥
- 19एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा ।कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैः बहुभिरावृताम् ॥
- 20आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्भिषम् ।विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥
- 21कृता बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन । सतां श्रेष्ठो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 22प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु ।हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 23कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् । योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 24परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि ।ततस्तं द्रुह्यतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 25बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः ।अधर्मः योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 26संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै ।तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 27हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे ।मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 28उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता ।स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 29मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजनम् ।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 30पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः ।गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 31गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून् परिवदेत्स्वयम् ।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 32थितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित् ।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 33अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्तात्मा ।लोके भवतु विद्वेष्यो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 34पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः ।सैको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 35अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 36मात्मनः सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः । समग्रमप्राप्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 37राज स्त्रीबालवृद्धानां यत्पापमुच्यते । च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥
- 38मधुमांसेन लोहेन च च ।सदैव बिभृयाद्भृत्यान् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 39समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे ।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 40पृथिवीमटतां चीरसंवृतः ।भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 41प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 42मा स्म धर्मे मनो भूयादधर्मं सुनिषेवताम् । भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 43सञ्चितान्यस्य विविधानि सहस्रशः ।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 44उभे यत्पापं परिकल्प्यते ।तच्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 45यदग्निदायके पापं यत्पापं ।मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥
- 46देवतानां पितॄणां च मातापित्रोस्तथैव च ।मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 47तां कीर्त्याः सञ्ज्जुष्टात् कर्मणस्तथा । क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 48अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।दीर्घबाहुर्महावक्षाः यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 49बहुपुत्रो दरिद्रश्च ।स भूयात्सततक्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 50आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।आर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 51रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः ।राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 52सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।अतिवर्तेत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 53परित्यज्य परदारान्नि षेवताम् ।त्यक्तधर्मरति यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 54विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं यत् ।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 55पापं तथैव ।यत्तदेकः स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 56ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु । च गां दोग्धु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 57सति पानीये योजयेत् ।लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 58भक्त्या पश्यतः ।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥
- 59विहीनां पति पुत्राभ्यां पार्थिवात्मजः ।एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥
- 60तथा तु कष्टैः शपमानमचेतनम् । शोक सन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥
- 61मम पुत्र भूयः समुपजायते ।शपथैः शपमानो हि मे ॥
- 62दिष्ट्या न चलितो धर्मात् आत्मा ते सहलक्ष्मणः ।वत्स मे सतां लोकमवाप्स्यसि ॥
- 63इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं । महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता ॥
- 64एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य ।मोहाच्च शोक संरोधात् बभूव मनः ॥
- 65लालप्यमानस्य पतितस्य भूमौ ।मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मम्सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥