Vālmīki Rāmāyaṇa · The Hospitality of Bharadvāja
Tap a verse for its meaning
- 1कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ॥
- 2अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।पाद्यमर्घ्यं तथाऽऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥
- 3अथोवाच भरद्वाजो भरतं ।जाने त्वां प्रीतिसम्युक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥
- 4सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।मम प्रीतिर्यथारूपा त्वमर्हो ॥
- 5किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः ॥
- 6भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं ।ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन् भगवद्भयात् ॥
- 7राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु ॥
- 8वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च ।प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥
- 9ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजांस्तथा ।न हिंस्युरिति तेनाहमेक एवागतस्ततः ॥
- 10आनीयतामितः सेनेत्याज्ञप्तः ।ततस्तु चक्रे भरतः समुपागमम् ॥
- 11अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च ।आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥
- 12आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥
- 13आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥
- 14प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥
- 15अन्याः स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्याः सुनिष्ठिताम् ।अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥
- 16आह्वये विश्वावसुहहाहुहून् ।तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्व्वीश्चापि सर्वशः ॥
- 17घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् ।नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥
- 18शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।सर्वास्तुम्बुरुणा सार्थमाह्वये सपरिच्छदाः ॥
- 19वनं यद्दिव्यं वासोभूषणपत्त्रवत् ।दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥
- 20इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥
- 21विचित्राणि च पादपप्रच्युतानि च ।सुरादीनि च पेयानि विविधानि च ॥
- 22एवं युक्तऽप्रतिमेन च ।शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥
- 23मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य ।आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥
- 24दर्दुरं चैव ततः स्वेदनुदोऽनिलः ।उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखः शिवः ॥
- 25ततोभ्यवर्तन्त घनाः दिव्याः ।दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥
- 26प्रववुश्चोत्तमा वाताः ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।प्रजगुर्देवगन्धर्वाः प्रमुमुचुस्स्वरान् ॥
- 27स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।विवेशोच्चारितः श्लक्ष्णः समो ॥
- 28तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये नृणाम् ।ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥
- 29बभूव हि समा भूमिः समन्ता ।शाद्वलैर्बहुभिश्छन्ना नील ॥
- 30तस्मि कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च ॥
- 31उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।आजगाम तीरजैर्बहुभिर्वृता ॥
- 32शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।हर्म्यप्रासादसम्बाधा शुभानि च ॥
- 33सितमेघनिभं चापि तोरणम् ।दिव्यमाल्यकृताकारं ॥
- 34चतुरश्रमसम्बाधं शयनासनयानवत् ।दिव्यैः सर्वरसैर्युक्तं ॥
- 35उपकल्पितसर्वान्नं ।क्लृप्तसर्वासनं श्रीमत् स्वास्तीर्ण ॥
- 36प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः केकयीसुतः ॥
- 37अनुजग्मुश्च तं सर्वे ।बभूवुश्च दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥
- 38तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।भरतो मन्त्रिभिः सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥
- 39आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥
- 40आनुपूर्व्यानिषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।ततः पश्चात् प्रशास्ताच निषेदतुः ॥
- 41ततस्तत्र मुहूर्तेन नद्यः ।उपातिष्ठन्त भरतं ॥
- 42तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।रम्याश्चावसथा दिव्याः ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥
- 43तेनैव च मुहूर्तेन ।आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥
- 44प्रवालेन च शोभिताः ।आगुर्विंशतिसाहस्राः स्त्रियः ॥
- 45याभिर्गृहीतपुरुषः लक्ष्यते ।आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥
- 46प्रवराः सूर्यवर्चसः ।एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥
- 47अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना । भरतं ॥
- 48यानि माल्यानि देवेषु यानि ।प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य ॥
- 49बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।अश्वत्थानर्तकाश्चासन् भरद्वाजस्य शासनात् ॥
- 50ततः सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः ॥
- 51शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः ताः ।मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने ॥
- 52प्रमदाविग्रहं कृत्वा ऽवदन् ।सुराः सुरापाः पिबत च बुभुक्षिताः ॥
- 53मांसानि च भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ।उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म वल्गुषु ॥
- 54अप्येकमेकं प्रमदाः सप्तचाष्ट च ।संवाहन्त्यः समापेतुर्नार्यो ॥
- 55परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति ।हयान् गजान् खरानुष्ट्रांस्तथैव सुतान् ॥
- 56अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि । मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ॥
- 57चोदयन्तो ।नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्न गजं कुञ्जरग्रहः ॥
- 58मत्तप्रमत्तमुदिता सा तत्र सम्बभौ ।तर्पिताः सर्वकामैस्ते ॥
- 59सैन्या वाचमुदैरयन् ।नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान् ॥
- 60कुशलं तथा सुखम् ।इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः ॥
- 61अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदैरयन् । विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ॥
- 62स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन् ।नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः ॥
- 63समन्तात्परिधावन्ति सहस्रशः ।ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ॥
- 64दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यांस्तानभव मतिः ।प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ॥
- 65बभूवुस्ते भृशं दृप्ताः सर्वे चाहतवाससः ।कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोश्वाश्च मृगपक्षिणः ॥
- 66बभूवुः सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ।नाशुक्लवासास्तत्रासीत् मलिनोऽपि वा ॥
- 67वा नरः कश्चिददृश्यत ।आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसञ्चयैः ॥
- 68फलनिर्यूहसंसिद्धैः सूपैर्गन्धरसान्वितैः । पूर्णाः शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ॥
- 69ददृशुर्विस्मितास्तत्र नरा सहस्रशः ।बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ॥
- 70ताश्च गावो द्रुमाश्चासन्मधुस्रुतः ।वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ॥
- 71प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्ग ।पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ॥
- 72न्यर्बुदानि च पात्राणि च ।स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश्च सुसंस्कृताः ॥
- 73यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः । पूर्णा दध्नः श्वेतस्य चापरे ॥
- 74बभूवुः न्ये शर्करायाश्च सञ्चयाः ।कल्कांश्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ॥
- 75ददृशुर्भाजनस्थानि नराः ।शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ॥
- 76शुक्लां समुद्गेष्ववतिष्ठतः ।दर्पणान् परिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ॥
- 77पादुकोपानहाश्चैव युग्मानि च सहस्रशः ।आञ्जनीः र्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ॥
- 78चित्राणि शयनान्यासनानि च ।प्रतिपानह्रदान् पूर्णान् खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ॥
- 79सुतीर्थांश्च ह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ।आकाशवर्णप्रतिमान् खप्लवान् ॥
- 80मृदू ।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥
- 81मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।दृष्ट्वाऽऽतिथ्यं कृतं तादृक् भरतस्य महर्षिणा ॥
- 82इत्येवं रममाणानां देवानामिव । रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥
- 83प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् । ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥
- 84तथैव मत्ता मदिरोत्कटाःनरास्तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिताः ।तथैव दिव्या विविधाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥