Bharata's Appeal · Vālmīki Rāmāyaṇa

एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।ततो मन्दाकिनी तीरे रामं ।उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ॥

को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिन्दम ।न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ॥

सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि ।यथा मृतस्तथा जीवन् यथाऽसति तथा सति ॥

यस्यैष स्यात्परितप्येत केन सः ।परावरज्ञो यश्च स्यात्तथा त्वं मनुजाधिप ॥

स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ।अमरोपम सत्त्वस्त्वं महात्मा ॥

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ।न त्वामेवङ्गुणैर्युक्तं ॥

अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ।प्रोषिते मयि यत्पापं मत्कारणात्कृतम् ॥

तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम । बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ॥

हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ।कथं दशरथाज्जातः ॥

जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म ।गुरुः क्रियावान् वृद्धश्च राजा पितेति च ॥

तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ।को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म ॥

स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षुः सन् कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ।अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति ॥

राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता ।साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधा साहसात् ॥

तातस्य यदतिक्रान्तं तद्भवान् ।पितुर्हि यदतिक्रान्तं पुत्रो यस्साधु मन्यते ॥

तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा ।अभिपत्ता कृतं कर्म लोके ॥

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः । सर्वां सर्वमिदं भवान् ॥

क्व चारण्यं क्व च क्व जटाः क्व च पालनम् ।ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति ॥

एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम् ।येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां ॥

कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् ।आयतिस्थं चरेद्धर्मं क्षत्त्रबन्धुरनिश्चितम् ॥

अथ त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि ।धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशमाप्नुहि ॥

चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् ।प्राहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि ॥

स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम् ।भवता च न वर्तयितुमुत्सहे ॥

इदं निखिलमव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥

इहैव त्वाऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः सह ।ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ॥

अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।विजित्य लोकान् मरुद्भिरिव ॥

ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्दहन् । कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥

अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने ।अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते ॥

आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य ।अद्य तत्रभवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥

त्वाऽभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव ॥

अथैतत् भवानितः ।गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम् ॥

तथा हि रामो भरतेन ताम्यता शिरसा महीपतिः ।न चैव चक्रे गमनाय मतिं पितुस्तद्वचने व्यवस्थितः ॥

तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवेसमं जनो हर्षमवाप दुःखितः ।न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत्स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥

तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभाःतदा विसञ्ज्ञाश्रुकलाश्च ।तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुःप्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥