Vālmīki Rāmāyaṇa · The Refusal of Proxy
Tap a verse for its meaning
- 1वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा ।अब्रवीद्धर्मसम्युक्तं पुनरेवापरं वचः ॥
- 2पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥
- 3पिता ह्येनं जनयति पुरुषं ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥
- 4सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव ।मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः ॥
- 5इमा हि ते श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्तेः सताङ्गतिम् ॥
- 6वृद्धाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।अस्यास्तु वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सताङ्गतिम् ॥
- 7भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव ।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं ॥
- 8एवं मधुरमुक्तस्तु राघवः स्वयम् ।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं ॥
- 9यन्मातापितरौ वृत्तं कुरुतः सदा ।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥
- 10यथाशक्ति स्नापनोच्छादनेन च ।नित्यं च प्रियवादेन तथा च ॥
- 11स हि राजा पिता दशरथो मम ।आज्ञातं यन्मया तस्य न त भविष्यति ॥
- 12एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।उवाच सूतं ॥
- 13इह मे स्थण्डिले शीघ्रं सारथे ।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥
- 14अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा ।शेष्ये पुरस्तात् शालायाः यावन्न प्रतियास्यति ॥
- 15स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः ।कुशोत्तरमुपस्थाप्य स्वयम् ॥
- 16तमुवाच महातेजाः रामो ।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥
- 17ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति ।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥
- 18उत्तिष्ठ हित्वैत ।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥
- 19आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥
- 20ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।काकुत्स्थमभिजानीमः राघवः ॥
- 21एषोऽपि हि पितुर्वचसि तिष्ठति ।अतैव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥
- 22तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।एवं निबोध वचनं सुहृदां ॥
- 23एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव ।उत्तिष्ठ त्वं मां च ॥
- 24अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।श्रृण्वन्तु मे परिषदो श्रेणयस्तथा ॥
- 25न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।आर्यं परमधर्मज्ञं राघवम् ॥
- 26यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च ।अहमेव निवत्स्यामि वने ॥
- 27तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन ।उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥
- 28विक्रीतमाहितं क्रीतं यत् पित्रा मम ।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥
- 29उपधिर्न मया कार्य्यो वनवासे जुगुप्सितः ।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे ॥
- 30जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।सर्वमेवात्र कल्याणं महात्मनि ॥
- 31अनेन वनात् प्रत्यागतः पुनः ।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥
- 32हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् । पितरं तं महीपतिम् ॥