Vālmīki Rāmāyaṇa · The Strength of Vālin
Tap a verse for its meaning
- 1रामस्य वचनं श्रुत्वा ।सुग्रीवः पूजयाञ्चक्रे राघवं च ॥
- 2असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णै शरैः ।त्वं दहेः कुपितो लोकान् इव भास्करः ॥
- 3वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या ।तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥
- 4समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् ।क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली ॥
- 5अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि ।ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य प्रतिगृह्णाति ॥
- 6बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः ।वालिना तरसा भग्ना बलं ऽऽत्मनः ॥
- 7महिषो दुन्दुभिर्नाम ।बलं धारयामास वीर्यवान् ॥
- 8वीर्योत्सेकेन वरदानाच्च मोहितः ।जगाम सुमहाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥
- 9ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं ।मह्यं युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच ॥
- 10ततः समुद्रो समुत्थाय महाबलः ।अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं ॥
- 11समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं ।श्रूयतां चाभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥
- 12शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥
- 13गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्दरः ।स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे ॥
- 14तं भीत इति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः ।हिमवद्वनमागच्छच्छर च्युतः ॥
- 15ततस्तस्य गिरेः श्वेता शिलाः ।चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभि च ॥
- 16ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः ।हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥
- 17क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे ।रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम् ॥
- 18तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धीमतः ।उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं रोषा ॥
- 19यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः ।तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं ॥
- 20हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा ।अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ॥
- 21वाली नाम महाप्राज्ञः ।अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्कन्धामतुलप्रभाम् ॥
- 22स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः ।द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव ॥
- 23तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः ॥
- 24श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं स दुन्दुभिः ।जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥
- 25धारयन् रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः । महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले ॥
- 26ततस्तद्द्वारमागम्य ।ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥
- 27समीपस्थान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः ।विषाणेनोल्लिखन् दर्पात् तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥
- 28अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ॥
- 29मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाचाथ दुन्दुभिम् ।हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥
- 30किमर्थं नगरद्वारमिदं विनर्दसि ।दुन्दुभे रक्ष प्राणान् महाबल ॥
- 31तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धीमतः ।उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं रोषात् ॥
- 32न त्वं वीर वचनं वक्तुमर्हसि ।मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥
- 33अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् ।गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु ॥
- 34दीयतां सम्प्रदानं च च वानरान् ।सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जनान् ॥
- 35सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे ।क्रीडस्व च सह स्त्रीभिरहं ते दर्पनाशनः ॥
- 36यो हि मत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् ।हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं ॥
- 37स ब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ।विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥
- 38मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि ।मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम् ॥
- 39तमेवमुक्त्वा सङ्क्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् ।पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥
- 40विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसन्निभम् ।आविध्यत तदा वाली विनदन् ॥
- 41वाली ननर्द च महास्वनम् ।श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥
- 42तयोस्तु ।युद्धं समभवद्घोरं दुन्दुभेर्वानरस्य च ॥
- 43अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ।मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव शिलाभिः पादपैस्तथा ॥
- 44परस्परं घ्नतोस्तत्र ।आसीददसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत ॥
- 45व्यापारवीर्यधैर्यैश्च परिक्षीणं पराक्रमैः ।तं तु दुन्दुभिमुत्पाट्य धरण्यामभ्यपातयत् ॥
- 46युद्धे तस्मिन् निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ।पपात च महाकायः क्षितौ ॥
- 47तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।चिक्षेप बलवान् वाली वेगेनैकेन ॥
- 48तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् ।प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति ॥
- 49तान् दृष्ट्वा पतितांस्तस्य मुनिः ।क्रुद्धस्तत्र महाभागश्चिन्तयामास को न्वयम् ॥
- 50येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन ।कोऽयं दुरात्मा दुर्बद्धिरकृतात्मा च बालिशः ॥
- 51इत्युक्त्वाथ विनिष्क्रम्य ददर्श ।महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि ॥
- 52स तु विज्ञाय वानरेण कृतं हि तत् ।उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति ॥
- 53इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत् ।वनं मत्संश्रयं येन दूषितं ॥
- 54सम्भग्नाः पादपाश्चेमे क्षिपतेहासुरीं तनुम् ।समन्ताद्योजनं पूर्णमाश्रमं मामकं यदि ॥
- 55आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति ।ये चापि सचिवास्तस्य संश्रिता मामकं वनम् ॥
- 56न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु ।यदि तेऽपीह तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ॥
- 57वनेऽस्मिन् मामकेऽत्यर्थं ।पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च ॥
- 58दिवसश्चास्य यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम् ।बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति ॥
- 59ततस्ते वानराः श्रुत्वा गिरं ।निश्चक्रमुर्वनात्तस्मात्तान् दृष्ट्वा वालिरब्रवीत् ॥
- 60किं भवन्तः समस्ताश्च ।मत्समीपमनुप्राप्ता अपि वनौकसाम् ॥
- 61ततस्ते कारणं सर्वं तदा शापं च वालिनः ।शशंसुर्वानराः सर्वे वालिने ॥
- 62एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम् ।स महर्षिं तदासाद्य याचते स्म ॥
- 63महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं तदा । वाली विह्वलतां गतः ॥
- 64ततः शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् ।प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥
- 65तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाऽहमिदं राम महावनम् ।विचरामि सहामात्यो ॥
- 66एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः सम्प्रकाशते ।वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटोपमो महान् ॥
- 67इमे च विपुलाः सप्त शाखावलम्बिनः ।यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥
- 68एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकीर्तितम् ।कथं तं वालिनं हन्तुं शक्ष्यसे नृप ॥
- 69तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसंल्लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते वालिनो वधम् ॥
- 70तमुवाचाथ सुग्रीवः सप्त सालानिमान् पुरा ।एवमेकैकशो वाली थ स चासकृत् ॥
- 71रामोऽपि दारयेदेषां चेद्द्रुमम् ।वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥
- 72हतस्य पादेनैकेन लक्ष्मण ।उद्यम्याथ प्रक्षिपेच्चे द्वे धनुःशते ॥
- 73एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं ।ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत् ॥
- 74शूरश्च च प्रख्यातबलपौरुषः ।बलवान् वानरो वाली सम्युगेष्वपराजितः ॥
- 75दृश्यन्ते चास्य कर्माणि ।यानि सञ्चिन्त्य भीतोऽहमृश्यमूकं ॥
- 76तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम् ।विचिन्तयन्न मुञ्चामि ऋश्यमूकमहं त्विमम् ॥
- 77शङ्कितश्चापि विचरामि महावने ।अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत् प्रमुखैर्वरैः ॥
- 78उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल ।त्वामहं हिमवन्तमिवाश्रितः ॥
- 79किन्तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः ।अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव ॥
- 80न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये ।कर्मभिस्तस्य भीमैस्तु कातर्यं जनितं मम ॥
- 81कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः ।सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥
- 82तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः ।स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं ॥
- 83यदि न प्रत्ययोऽस्मासु तव वानर ।प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते ॥
- 84एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वं लक्ष्मणपूर्वजः ।राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन ॥
- 85तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ।असुरस्य तनुं शुष्कं पादाङ्गुष्ठेन ॥
- 86क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् ।लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं ॥
- 87हरीणामग्रतो वीरं तपन्तमिव । प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ॥
- 88लघुः सम्प्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव ।क्षिप्तमेवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन ॥
- 89नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाऽधिकम् ।आर्द्रं शुष्कमिति ह्येत ॥
- 90स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बले ।सालमेकं तु निर्भिन्द्या भवेद्व्यक्तिर्बलाबले ॥
- 91कृत्वेदं कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्तमिवाततम् ।आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम् ॥
- 92इमं हि सालं सहितस्त्वया शरोन संशयोऽत्रास्ति ।अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवंकुरुष्व राजात्मज शापितो मया ॥
- 93यथा हि सदा रवि--र्यथा हि शैलो हिमवान् महाद्रिषु ।यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर--स्तथा नराणामसि ॥