Vālmīki Rāmāyaṇa · Vāli’s Reproach
Tap a verse for its meaning
- 1ततः भिहतो रणकर्कशः ।पपात सहसा वाली निकृत्त इव ॥
- 2स न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।अपत मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥
- 3तस्मिन्निपतिते भूमौ वानराणां ।नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥
- 4भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः ।न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥
- 5वरा काञ्चनी वज्रभूषिता ।दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा ॥
- 6स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः ।सन्ध्यानुरक्तपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥
- 7तस्य माला च देहश्च च यः शरः ।त्रिधेव रचिता पतितस्यापि शोभते ॥
- 8तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् ।रामबाणासनोत्क्षिप्तमावहत् ॥
- 9तं तदा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम् ।बहुमान्य च तं वीरं वीक्षमाणं शनैरिव ॥
- 10ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम् ।आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ॥
- 11महेन्द्रमिव दुर्धर्षं महेन्द्रमिव दुःसहम् ।महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं ॥
- 12सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् ।लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥
- 13तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् ।अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं ॥
- 14त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः ।कुलीनः सत्त्वसम्पन्न चरितव्रतः ॥
- 15पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस्त्वया गुणः ।यदहं युद्धसंरब्धः शरेणोरसि ताडितः ॥
- 16सानुक्रोशो जितोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः ।इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥
- 17क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः ।पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपराधिषु ॥
- 18तान् गुणान् सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव । प्रतिषिद्धोऽपि समागतः ॥
- 19न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं योद्धुमर्हति ।इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥
- 20स त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम् ।जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥
- 21सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव ।नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥
- 22विषये वा पुरे वा ते यदा नापकरोम्यहम् ।न च त्वामवजाने च कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम् ॥
- 23फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् ।मामिहाप्रतियुद्ध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥
- 24लिङ्गमप्यस्ति ते दृश्यते धर्मसंहितम् ।कः जातः श्रुतवान्नष्टसंशयः ॥
- 25प्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ।राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः ॥
- 26अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि । दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ ॥
- 27पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपराधिषु ।वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः ॥
- 28एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः ।भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च विग्रहे कारणानि च ॥
- 29अत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु वा ।नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि ॥
- 30राजवृत्तिरसङ्कीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ।त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः ॥
- 31राजवृत्तैश्च सङ्कीर्णः ।न तेऽस्त्यपचिति नार्थे बुद्धिरवस्थिता ॥
- 32कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर ।हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् ॥
- 33किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा ।राजहा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः ॥
- 34परिवेत्ता च सर्वे ।सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः ॥
- 35लोकं पापात्मनामेते गच्छन्त्यत्र न संशयः ।अधार्यं मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् ॥
- 36च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ।पञ्च भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव ॥
- 37श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ।चर्म चास्थि च मे राजन् न स्पृशन्ति मनीषिणः ॥
- 38अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो । वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम् ॥
- 39तदतिक्रम्य कालस्य वशमागतः ।त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा ॥
- 40धूर्तेन पतिना यथा ।शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः ॥
- 41कथं त्वं जातः पापो महात्मना ।छिन्नचारित्रकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना ॥
- 42त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो ।अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव ॥
- 43वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सह समागतः ।उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमस्ते प्रकाशितः ॥
- 44तं राजन् न हि पश्यामि विक्रमम् ।दृश्यमानस्तु युध्येथा मया यदि ॥
- 45अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ।त्वयाऽदृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः ॥
- 46प्रसुप्तः नरः पापवशं गतः । यदहं निहतस्त्वया ॥
- 47मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः ।मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान् भवेत् ॥
- 48कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते निहतं रावणं रणे ।न्यस्तां सागरतोये वा वापि मैथिलीम् ॥
- 49आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ।युक्तं यत्प्राप्नुयाद्राज्यं स्वर्गते मयि ॥
- 50अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाऽहं निहतो रणे ।काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते ।क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥
- 51इत्येवमुक्त्वा शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा ।समीक्ष्य रामं रविसन्निकाशंतूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥