Vālmīki Rāmāyaṇa · The Justification of the King
Tap a verse for its meaning
- 1इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥
- 2तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम् ।उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम् ॥
- 3धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम् ।अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत् ॥
- 4धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम् ।अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे ॥
- 5अपृष्ट्वा वृद्धानाचार्यसम्मतान् ।सौम्य वानर मां वक्तुमिहेच्छसि ॥
- 6इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना ।मृगपक्षिमनुष्याणां ॥
- 7तां पालयति भरतः सत्यवागृजुः ।धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः ॥
- 8भौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम् ।विक्रमश्च यथादृष्टः स राजा ॥
- 9तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः ।चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसन्तानमिच्छवः ॥
- 10तस्मि भरते ।पालयत्यखिलां भूमिं कश्चरेद्धर्मनिग्रहम् ॥
- 11ते वयं धर्मविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः ।भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो ॥
- 12त्वं तु च कर्मणा च विगर्हितः ।कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥
- 13ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश्च विद्यां प्रयच्छति ।त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे पथि हि वर्तिनः ॥
- 14यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः । त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चेदत्र कारणम् ॥
- 15परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम ।हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम् ॥
- 16चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः ।जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् द्रक्ष्यसे नु किम् ॥
- 17अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते ।न हि मां केवलं विगर्हितुमर्हसि ॥
- 18तदेतत्कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः । भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् ॥
- 19अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां ॥
- 20तद्व्यतीतस्य ते धर्मा वानर ।भ्रातृभार्यावमर्शेऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः ॥
- 21न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः ।दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं ॥
- 22न हि ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं ।औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः ॥
- 23प्रचरेत नरः कामात्तस्य दण्डो स्मृतः ।भरतस्तु महीपालो वयं चादेशवर्तिनः ॥
- 24त्वं तु धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम् ।गुरुर्धर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् ॥
- 25भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः ।वयं तु भरतादेशं विधिं कृत्वा ॥
- 26त्वद्विधान् नियन्तुं पर्यवस्थिताः ।सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा ॥
- 27दारराज्यनिमित्तं च रतः स मे । च मया दत्ता तदा वानरसन्निधौ ॥
- 28प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम् ।तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भि ॥
- 29शासनं तव यद्युक्तं तद्भवाननुमन्यताम् ।सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव ॥
- 30पि कर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यतः ।शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुपश्यता ॥
- 31श्रूयते गीतौ श्लोकौ ।गृहीतौ धर्मकुशलैस्तत्तथा चरितं हरे ॥
- 32राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥
- 33शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेयाद्विमुच्यते ।राजा त्वशासन्पापस्य तदवाप्नोति ॥
- 34आर्येण मम व्यसनं घोरमीप्सितम् ।श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया ॥
- 35अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः ।प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते ॥
- 36तदलं धर्मतः परिकल्पितः ।वधो वानरशार्दूल न वयं स्थिताः ॥
- 37शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं ।यच्छ्रुत्वा हेतुमद्वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि ॥
- 38न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरियूथप ।वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः ॥
- 39प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून् ।प्रधावितान्वा वित्रस्तान् विस्रब्धांश्चापि निष्ठितान् ॥
- 40प्रमत्तानप्रमत्तान्वा नरा मांसार्थिनो भृशम् । विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते ॥
- 41यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदः ।तस्मात्त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर ॥
- 42अयुध्यन्प्रतियुध्यन्वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि । च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च ॥
- 43राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः ।तान्न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत् ॥
- 44देवा चरन्त्येते महीतले ।त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः ॥
- 45प्रदूषयसि मां धर्मे स्थितम् ।एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् ॥
- 46न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः ।प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः ॥
- 47यत्त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तदेवं नात्र संशयः ।प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नाप्रकृष्टस्तु शक्नुयात् ॥
- 48तदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादादुक्तमप्रियम् ।तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ॥
- 49त्वं हि प्रजानां च हिते रतः ।कार्यकारणसिद्धौ ते प्रसन्ना बुद्धिरव्यया ॥
- 50मामप्यगतधर्माणं व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम् ।धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ ॥
- 51न त्वात्मानमहं न तारां न च बान्धवान् ।यथा पुत्रं गुणश्रेष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम् ॥
- 52स ममादर्शनाद्दीनो बाल्यात्प्रभृति । इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति ॥
- 53बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः । राम भवता रक्षणीयो महाबलः ॥
- 54सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम् ।त्वं हि च च कार्याकार्यविधौ स्थितः ॥
- 55या ते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या ।सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां त्वमाधातुमर्हसि ॥
- 56मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां ।सुग्रीवो नावमन्येत तथाऽवस्थातुमर्हसि ॥
- 57त्वया ह्यनुगृहीतेन राज्यं शक्यमुपासितुम् ।त्वद्वशे वर्तमानेन तव ॥
- 58शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम् ।त्वत्तोऽहं वधमाकाङ्क्षन्वार्यमाणोऽपि तारया ॥
- 59सुग्रीवेण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।इत्युक्त्वा सन्नतो रामं विरराम ॥
- 60स तमाश्वासयद्रामो वालिनं ।सामसम्पन्नया वाचा ॥
- 61न सन्तापस्त्वया कार्य एतदर्थं ।न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम ॥
- 62वयं भवद्विशेषेण धर्मतः । यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते ॥
- 63तौ नावसीदतः ।तद्भवान् दण्डसम्योगादस्मा ॥
- 64गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां धर्मदृष्टेन वर्त्मना ।त्यज शोकं च मोहं च भयं च हृदये स्थितम् ॥
- 65त्वया विधानं न शक्यमतिवर्तितुम् ।यथा त्वय्यङ्गदो नित्यं वर्तते वानरेश्वर ।तथा वर्तेत सुग्रीवे मयि चापि न संशयः ॥
- 66स तस्य वाक्यं मधुरं समाहितं धर्मपथानुवर्तिनः ।निशम्य रामस्य वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः ॥
- 67विचेतसा मयाप्रदूषितस्त्वं यदजानता प्रभो ।इदं भीमविक्रमप्रसादितस्त्वं क्षम मे नरेश्वर ॥