Vālmīki Rāmāyaṇa · The Funeral of Vāli
Tap a verse for its meaning
- 1सुग्रीवं चैव च साङ्गदं सहलक्ष्मणः । काकुत्स्थः सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥
- 2न युज्यते मृतः ।यदत्रानन्तरं कार्यं तत्समाधातुमर्हथ ॥
- 3लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो ।न कालादुत्तरं किञ्चित्कर्म शक्यमुपासितुम् ॥
- 4कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् ।नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम् ॥
- 5न कर्ता कस्यचित्कश्चिन्नियोगे चापि नेश्वरः । वर्तते लोकस्तस्य कालः ॥
- 6न कालमत्येति न कालः परिहीयते ।स्वभावं च समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते ॥
- 7न कालस्यास्ति न हेतुर्न पराक्रमः ।न मित्रज्ञातिसम्बन्धः कारणं नात्मनो वशः ॥
- 8किं तु कालपरीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता ।धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः ॥
- 9इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम् ।धर्मार्थकामसम्योगैः पवित्रं प्लवगेश्वरः ॥
- 10च सम्योगाज्जितस्तेन महात्मना । परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता ॥
- 11एषा वै श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः ।तदलं प्राप्तकालमुपास्यताम् ॥
- 12वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः ।अवदत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं ॥
- 13कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम् ।ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति ॥
- 14समाज्ञापय शुष्काणि च बहूनि च ।चन्दनादीनि दिव्यानि ॥
- 15समाश्वासय चैनं त्वमङ्गदं दीनचेतसम् ।मा भू त्वदधीनमिदं पुरम् ॥
- 16अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च ।घृतं तैलमथो गन्धान्यच्चात्र समनन्तरम् ॥
- 17त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ सम्भ्रमात् । गुणवती युक्ता ह्यस्मिन्काले विशेषतः ॥
- 18सज्जीभवन्तु ।समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥
- 19एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं ।तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो परवीरहा ॥
- 20लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः सम्भ्रान्तमानसः ।प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः ॥
- 21आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापतत्पुनः ।वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः ॥
- 22दिव्यां भद्रासनयुतां शिबिकां ।पक्षिकर्मभिराचित्रां द्रुमकर्मविभूषिताम् ॥
- 23आचितां चित्रपत्तीभिः सुनिविष्टां समन्ततः ।विमानमिव सिद्धानां ॥
- 24सुनियुक्तां विशालां च सुकृतां ।दारुपर्वतकोपेतां चारुकर्मपरिष्कृताम् ॥
- 25वराभरणहारैश्च चित्रमाल्योपशोभिताम् ।गुहगहनसञ्छन्नां ॥
- 26समभिच्छन्नां पद्ममालाभिरेव च ।तरुणादित्यवर्णाभिर्भ्राजमानाभिरावृताम् ॥
- 27ईदृशीं शिबिकां दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।क्षिप्रं विनीयतां वाली प्रेतकार्यं विधीयताम् ॥
- 28ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा ।आरोपयत ङ्गदेन सहैव तु ॥
- 29आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं ।अलङ्कारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च ॥
- 30आज्ञापयत्तदा राजा प्लवगेश्वरः ।और्ध्वदैहिकमार्यस्य क्रियतामनुरूपतः ॥
- 31विश्राणयन्तो विविधानि बहून्यपि ।अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका समनन्तरम् ॥
- 32राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः ।तादृशं क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदैहिकम् ॥
- 33अङ्गदं परिगृह्याशु तारप्रभृतयस्तदा ।क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा ॥
- 34ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्योऽस्य वशानुगाः ।चुक्रुशु वीरेति भूयः क्रोशन्ति ताः स्त्रियः ॥
- 35सर्वा वानर्यो हतयूथपाः ।अनुजग्मुर्हि भर्तारं क्रोशन्त्यः ॥
- 36तासां वानरीणां ।वनानि गिरयः सर्वे विक्रोशन्तीव सर्वतः ॥
- 37गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते ।चितां चक्रुः सुबहवो वानराः शोककर्शिताः ॥
- 38अवरोप्य ततः स्कन्धाच्छिबिकां वहनोचिताः ।तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे ॥
- 39तत पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम् ।आरोप्याङ्के शिरस्तस्य सुदुःखिता ॥
- 40हा हा नाथ मम वत्सल ।हा महार्ह हा मम प्रिय पश्य माम् ॥
- 41जनं न पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम् ।प्रहृष्टमिव ते वक्त्रं गतासोरपि ॥
- 42अस्तार्कसमवर्णं च लक्ष्यते जीवतो यथा ।एष त्वां रामरूपेण कर्षति वानर ॥
- 43येन स्म सर्वाः कृता रणे ।इमास्तास्तव राजेन्द्र वानर्यो वल्लभाः सदा ॥
- 44पादैर्विकृष्टमध्वानमागताः किं न बुध्यसे ।तवेष्टा ननु नामैता भार्याश्चन्द्रनिभाननाः ॥
- 45इदानीं नेक्षसे कस्मात्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ।एते हि सचिवा राजंस्तारप्रभृतयस्तव ॥
- 46जनश्चायं परिवार्याऽऽसतेऽनघ ।विसर्जयैतान् प्लवगान् यथोचितमरिन्दम ॥
- 47ततः सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः ।एवं विलपतीं तारां ॥
- 48उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः ।सुग्रीवेण ततः सार्धमङ्गदः पितरं रुदन् ॥
- 49चितामारोपयामास शोकेनाभिहतेन्द्रियः ।ततोऽग्निं विधिवद्दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह ॥
- 50पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः । वालिनं ते तु विधिपूर्वं प्लवङ्गमाः ॥
- 51आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शीतजलां शिवाम् ।ततस्ते सहितास्तत्र ह्यङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः ॥
- 52सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर्वालिने जलम् ।सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः । काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत् ॥
- 53ततस्तु तं वालिनमग्र्यपौरुषंप्रकाशमिक्ष्वाकुवरेषुणा हतम् ।प्रदीप्य दीप्ताग्निसमौजसं तदासलक्ष्मणं राममुपेयिवान् हरिः ॥