Vālmīki Rāmāyaṇa · The Cave on Mount Prasravaṇa
Tap a verse for its meaning
- 1। ॥
- 2मृगसङ्घुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम् ।नानागुल्मलतागूढं बहुसङ्कुलम् ॥
- 3गोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम् ।मेघराशिनिभं शैलं नित्यं ॥
- 4तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम् ।प्रत्यगृह्णत वासार्थं रामः सह ॥
- 5कृत्वा च समयं सौम्यः सुग्रीवेण सहानघः ।कालयुक्तं महद्वाक्यमुवाच ॥
- 6भ्रातरं भ्राता लक्ष्मणं ।इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता ॥
- 7अस्यां वसाव सौमित्रे वर्षरात्रमरिन्दम ।गिरिशृङ्गमिदं रम्यमुन्नतं ॥
- 8श्वेताभिः कृष्णताम्राभिः शिलाभिरुपशोभितम् ।समाकीर्णं ॥
- 9विविधैर्वृक्षषण्डैश्च चारुचित्रलतावृतम् ।नानाविहगसङ्घुष्टं ॥
- 10कुन्दगुल्मैश्च सिन्धुवारकुरण्टकैः ।र्जुनसर्जैश्च पुष्पितैरुपशोभितम् ॥
- 11इयं च रम्या फुल्लपङ्कजमण्डिता ।नातिदूरे गुहाया नौ भविष्यति ॥
- 12देशे गुहा साधु भविष्यति ।पश्चाच्चैवोन्नता सौम्य निवातेयं भविष्यति ॥
- 13गुहाद्वारे च सौमित्रे समतला शुभा ।श्लक्ष्णा चैवायता चैव ॥
- 14गिरिशृङ्गमिदं पश्य चोत्तरतः शुभम् ।भिन्नाञ्जनचयाकारमम्भोधरमिवोत्थितम् ॥
- 15दक्षिणस्यामपि दिशि स्थितं श्वेतमिवापरम् ।कैलासशिखरप्रख्यं नानाधातुविभूषितम् ॥
- 16प्राचीनवाहिनीं चैव नदीं भृशमकर्दमाम् ।गुहायाः पूर्वतः पश्य त्रिकूटे ॥
- 17चम्पकैस्तिलकैस्तालैस्तमालैरतिमुक्तकैः ।पद्मकैः सरलैश्चैव अशोकैश्चैव शोभिताम् ॥
- 18वानीरैस्तिमिशैश्चैव केतकैर्धवैः ।हिन्तालैस्तिरिटैर्नीपैर्वेत्रकैः कृतमालकैः ॥
- 19शोभिता भाति नानारूपैस्ततस्ततः ।वसनाभरणोपेता ॥
- 20शतशः पक्षिसङ्घैश्च नानानादैर्विनादिता ।एकैकमनुरक्तैश्च चक्रवाकैरलङ्कृता ॥
- 21पुलिनैरतिरम्यैश्च हंससारससेवितैः । भात्येषा नारी सर्वविभूषिता ॥
- 22क्वचिन्नीलोत्पलैश्छन्ना भाति क्वचित् ।क्वचिदाभाति शुक्लैश्च दिव्यैः कुमुदकुड्मलैः ॥
- 23पारिप्लवशतैर्जुष्टा ।रमणीया नदी सौम्य मुनिसङ्घैर्निषेविता ॥
- 24पश्य चन्दनवृक्षाणां पङ्क्तीः सुरचिता इव ।ककुभानां च दृश्यन्ते मनसेवोदिताः समम् ॥
- 25अहो सुरमणीयोऽयं देशः शत्रुनिषूदन ।दृढं रंस्याव सौमित्रे साध्वत्र ॥
- 26इतश्च नातिदूरे सा ।सुग्रीवस्य पुरी रम्या भविष्यति नृपात्मज ॥
- 27श्रूयते जयतां वर ।नर्दतां वानराणां च सह ॥
- 28लब्ध्वा भार्यां प्राप्य राज्यं सुहृद्वृतः ।ध्रुवं नन्दति सुग्रीवः सम्प्राप्य महतीं श्रियम् ॥
- 29इत्युक्त्वा न्यवसत्तत्र सहलक्ष्मणः ।बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन् ॥
- 30बहुद्रव्ये तस्मिन् हि धरणीधरे ।वसतस्तस्य रामस्य नाभवत् ॥
- 31हृतां हि भार्यां स्मरतः ।उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः ॥
- 32आविवेश न तं निशासु शयनं गतम् ।तत्समुत्थेन शोकेन ॥
- 33तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम् ।तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयन् वचः ॥
- 34अलं व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि ।शोचतो सर्वार्था विदितं हि ते ॥
- 35भवान् क्रियापरो लोके भवान् दैवपरायणः ।आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव ॥
- 36न ह्यव्यवसितः शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः ।समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमै ॥
- 37शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरं कुरु ।ततः सपरिवारं तं निर्मूलं कुरु राक्षसम् ॥
- 38पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम् ।परिवर्तयितुं शक्तः किमङ्ग पुन ॥
- 39शरत्कालं प्रतीक्षस्व प्रावृट्कालोऽयमागतः ।ततः सराष्ट्रं सगणं रावणं त्वं वधिष्यसि ॥
- 40अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये ।दीप्तैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥
- 41लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं हितं शुभम् ।राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥
- 42वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च । तदुक्तं लक्ष्मण त्वया ॥
- 43एष शोकः परित्यक्तः ।विक्रमेष्वप्रतिहतं प्रोत्साहयाम्यहम् ॥
- 44शरत्कालं स्थितोऽस्मि ।सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन् ॥
- 45उपकारेण वीरस्तु युज्यते ।अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥
- 46अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणःकृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम् ।उवाच रामं स्वभिरामदर्शनंप्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम् ॥
- 47यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं कर्ता न चिराद्धरीश्वरः ।शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान्जलप्रपातं रिपुनिग्रहे ॥
- 48नियम्य कोपं प्रतिपाल्यतां शरत्क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह ।वसाचलेऽस्मिन् संवर्धयन् शत्रुवधे समुद्यमम् ॥