Vālmīki Rāmāyaṇa · The Coming of the Rains on Mount Mālyavat
Tap a verse for its meaning
- 1स तथा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च ।वस पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥
- 2अयं स कालः सम्प्राप्तः समयोऽद्य ।सम्पश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं ॥
- 3नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः ।पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते ॥
- 4शक्यमम्बरमारुह्य ।कुटजार्जुनमालाभिरलङ्कर्तुं दिवाकरम् ॥
- 5सन्ध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वधिकपाण्डरैः ।स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम् ॥
- 6मन्दमारुतनिश्वासं सन्ध्याचन्दनरञ्जितम् ।आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् ॥
- 7एषा नववारिपरिप्लुता ।सीतेव शोकसन्तप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति ॥
- 8कल्हारसुखशीतलाः ।शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकिगन्धिनः ॥
- 9एष शैलः केतकैरधिवासितः ।सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते ॥
- 10मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः ।मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥
- 11कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिव ताडितम् ।अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥
- 12विद्युत् स्फुरन्ती प्रतिभाति मे ।स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव ॥
- 13इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः ।अनुलिप्ता इव घनै ॥
- 14क्वचिद्बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान् ।कुटजान् पश्य पुष्पितान् गिरिसानुषु ।मम शोकाभिभूतस्य स्थितान् ॥
- 15रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु--र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः ।स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानांप्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥
- 16सम्प्रस्थिता प्रियान्विताः सम्प्रति ।अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषुयानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति ॥
- 17क्वचित्प्रकाशं क्वचिदप्रकाशंनभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति ।क्वचित्क्वचित्पर्वतसन्निरुद्धंरूपं यथा ॥
- 18व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पै--र्नवं जलं ।मयूरकेकाभिरनुप्रयातंशैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति ॥
- 19रसाकुलं षट्पदसन्निकाशंप्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम् ।अनेकवर्णं पवनावधूतंभूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम् ॥
- 20सबलाकमालाःशैलेन्द्रकूटाकृतिसन्निकाशाः ।गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादामत्ता ॥
- 21प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि ।वनानि निर्वृष्टबलाहकानिपश्यापराह्णेष्वधिकं विभान्ति ॥
- 22समुद्वहन्तः सलिलातिभारंबलाकिनो वारिधरा नदन्तः ।महत्सु शृङ्गेषु महीधराणांविश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति ॥
- 23परिसम्पतन्तीसम्मोदिता भाति बलाकपङ्क्तिः ।वातावधूता लम्बेव माला रचिताम्बरस्य ॥
- 24विभाति भूमिर्नवशाद्वलेन ।गात्रानुवृत्तेन नारीव लाक्षोक्षितकम्बलेन ॥
- 25निद्रा शनैः केशवमभ्युपैतिद्रुतं नदी सागरमभ्युपैति ।हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति प्रियमभ्युपैति ॥
- 26जाता वनान्ताः जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः ।जाता वृषा गोषु समानकामाजाता मही सस्यवराभिरामा ॥
- 27वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्तिध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति ।नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः शिखिनः ॥
- 28प्रहर्षिताः केतकपुष्पगन्ध--माघ्राय हृष्टा वननिर्झरेषु ।प्रपातशब्दाकुलिता गजेन्द्राःसार्धं मयूरैः समदा नदन्ति ॥
- 29धारानिपातैरभिहन्यमानाःकदम्बशाखासु विलम्बमानाः ।क्षणार्जितं पुष्परसावगाढंशनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति ॥
- 30फलैः सुपर्याप्तरसैः समृद्धैः ।जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखानिलीयमाना इव षट्पदौघैः ॥
- 31तडित्पताकाभिरलङ्कृताना--मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम् ।विभान्ति रूपाणि बलाहकानांरणोद्यतानामिव ॥
- 32मार्गानुगः शैलवनानुसारीसम्प्रस्थितो मेघरवं निशम्य ।युद्धाभिकामः मत्तो गजेन्दः प्रतिसन्निवृत्तः ॥
- 33क्वचित्प्रगीता इव षट्पदौघैःक्वचित्प्रनृत्ता इव ।क्वचित्प्रमत्ता इव वारणेन्द्रै--र्विभान्त्यनेकाश्रयिणो ॥
- 34कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्यावनान्तभूमि ।मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै--रापानभूमिप्रतिमा विभाति ॥
- 35मुक्तासकाशं सलिलं पतद्वैसुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम् ।हृष्टा विवर्णच्छदना विहङ्गाःसुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति ॥
- 36षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानंप्लवङ्गमोदीरितकण्ठतालम् ।आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै--र्वनेषु सङ्गीतमिव प्रवृत्तम् ॥
- 37क्वचित्प्रनृत्तैः क्वचिदुन्नदद्भिःक्वचिच्च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः ।व्यालम्बबर्हाभरणैर्मयूरै--र्वनेषु सङ्गीतमिव प्रवृत्तम् ॥
- 38स्वनैर्घनानां प्रबुद्धाविहाय निद्रां ।अनेकरूपाकृतिवर्णनादानवाम्बुधाराभिहता नदन्ति ॥
- 39नद्यः समुद्वाहितचक्रवाका--स्तटानि शीर्णान्यपवाहयित्वा ।दृप्ता नवप्राभृतपूर्णभोगाद्रुतं स्वभार्तारमुपोपयान्ति ॥
- 40नीलेषु नीलाः प्रविभान्ति सक्तामेघेषु मेघा नववारिपूर्णाः ।दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाःशैलेषु शैला इव ॥
- 41प्रहृष्टसन्नादितबर्हिणानि ।चरन्ति नीपार्जुनवासितानिगजाः सुरम्याणि ॥
- 42नवाम्बुधाराहतकेसराणिद्रुतं परित्यज्य ।कदम्बपुषाणि सकेसराणिवनानि हृष्टा पतन्ति ॥
- 43मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रावनेषु विक्रान्ततरा मृगेन्द्राः ।रम्या नगेन्द्रा निभृता प्रक्रीडितो सुरेन्द्रः ॥
- 44मेघाः समुद्भूतसमुद्रनादामहाजलौघैर्गगनावलम्बाः ।नदीस्तटाकानि सरांसि वापी--र्महीं च कृत्स्नामपवाहयन्ति ॥
- 45वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्तीप्रवान्ति वाताः समुदीर्णघोषाः । प्रवहन्ति शीघ्रंनद्यो जलैर्विप्रतिपन्नमार्गाः ॥
- 46नरैर्नरेन्द्रा इव सुरेन्द्रदत्तैः पवनोपनीतैः ।घनाम्बुकुम्भैरभिषिच्यमानारूपं श्रियं स्वामिव दर्शयन्ति ॥
- 47घनोपगूढं गगनं सतारंन भास्करो दर्शनमभ्युपैति ।नवैर्जलौघैर्धरणी विसृप्ता न दिशः प्रकाशाः ॥
- 48महान्ति कूटानि महीधराणांधाराभिधौतान्यधिकं विभान्ति ।महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातै-- लम्बमानैः ॥
- 49शैलोपलप्रस्खलमानवेगाःशैलोत्तमानां विपुलाः ।गुहासु सन्नादितबर्हिणासुहारा विकीर्यन्त इवाभिभान्ति ॥
- 50शीघ्रप्रवेगा विपुलाः प्रपातानिर्धौतशृङ्गोपतला गिरीणाम् । पतन्तोमहागुहोत्सङ्गतलैर्ध्रियन्ते ॥
- 51स्वर्गस्त्रीहार ।पतन्तीवाकुला दिक्षु तोयधराः समन्ततः ॥
- 52निलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च ।विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ॥
- 53वृत्ता नरेन्द्राणां सेना प्रतिनिवर्तते । चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः ॥
- 54मासि ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम् ।अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः ॥
- 55निवृत्तकर्मायतनो नूनं सञ्चितसञ्चयः ।आषाढीमभ्युपगतो ॥
- 56नूनमापूर्यमाणायाः वर्धते रयः ।मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः ॥
- 57इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुखमश्नुते ।विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः ॥
- 58अहं तु राज्याच्च महतश्च्युतः ।नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण ॥
- 59मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः । महान् शत्रुरपारं प्रतिभाति मे ॥
- 60चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान् ।प्रणते चैव न मया किञ्चिदीरितम् ॥
- 61अपि चातिपरिक्लिष्टं चिराद्दारैः समागतम् ।आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्वक्तुं नेच्छामि ॥
- 62स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम् ।उपकारं च वेत्स्यते नात्र संशयः ॥
- 63तस्मात्कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि ।सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन् ॥
- 64उपकारेण वीरो हि युज्यते ।अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥
- 65तेनैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणःकृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम् ।उवाच रामं स्वभिरामदर्शनंप्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम् ॥
- 66यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं कर्ता न चिराद्धरीश्वरः ।शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान्जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥