Vālmīki Rāmāyaṇa · The Autumn and Rāma's Wrath
Tap a verse for its meaning
- 1प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।वर्षरात्रोषितो रामः ॥
- 2गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥
- 3कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।बुद्ध्वा कालमतीतं च परमातुरः ॥
- 4स तु सञ्ज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान् पुनः ।मनःस्थामपि चिन्तयामास राघवः ॥
- 5आसीनः पर्वतस्याग्रे विभूषिते ।शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम प्रियाम् ॥
- 6दृष्ट्वा च विमलं गतविद्युद्बलाहकम् ।सारसारवसङ्घुष्टं विललापार्तया गिरा ॥
- 7सारसारवसन्नादैः सारसारवनादिनी ।याऽऽश्रमे रमते साऽद्य ते रमते कथम् ॥
- 8पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥
- 9या पुरा कलहंसानां स्वरेण ।बुध्यते साऽद्य मे बुध्यते कथम् ॥
- 10निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् । कथमेषा भविष्यति ॥
- 11सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥
- 12अपि तां मद्वियोगाच्च ।न दूरं पीडयेत्कामः शरद्गुणनिरन्तरः ॥
- 13एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप ।विहङ्ग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥
- 14ततश्चञ्चूर्य रम्येषु गिरिसानुषु ।ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥
- 15तं चिन्तया दुःसहया परीतंविसञ्ज्ञमेकं विजने मनस्वी ।भ्रातुरितापदीनःसमीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥
- 16किमार्य वशङ्गतेनकिमात्मपौरुष्यपराभवेन ।अयं सदा संह्रियते किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥
- 17क्रियाभियोगं मनसः प्रसादंसमाधियोगानुगतं च कालम् ।सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वःस्वकर्महेतुं च कुरुष्व तात ॥
- 18न जानकी त्वया सनाथा सुलभा परेण ।न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्यन दह्यते वीरवरार्ह कश्चित् ॥
- 19सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यंस्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तंससाम धर्मार्थसमाहितं च ॥
- 20निःसंशयं कार्यमवेक्षितव्यंक्रियाविशेषो ह्यनुवर्तितव्यः ।ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कार्यस्य फलं न चिन्त्यम् ॥
- 21अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन ॥
- 22तर्पयित्वा सलिलेन वसुन्धराम् ।निर्वर्तयित्वा सस्यानि व्यवस्थितः ॥
- 23शैलद्रुमपुरोगमाः ।विसृज्य सलिलं परिश्रान्ता नृपात्मज ॥
- 24नीलोत्पलदलश्यामाः श्यामीकृत्वा दिशो दश ।विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः ॥
- 25जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः ।चरित्वा विरताः सौम्य समुद्यताः ॥
- 26घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।नादः प्रस्रवणानां च सहसाऽनघ ॥
- 27अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मला ।अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चित्रदीप्तिभिः ॥
- 28दर्शयन्ति पुलिनानि शनैः शनैः ।नवसङ्गमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥
- 29शाखासु सप्तच्छदपादपानांप्रभासु तारार्कनिशाकराणाम् ।लीलासु चैवोत्तमवारणानांश्रियं विभज्याद्य वृत्ता ॥
- 30सम्प्रत्यनेकाश्रयचित्रशोभा शरत्कालगुणोपनीता ।सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषुपद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥
- 31सप्तच्छदानां षट्पादबृन्दैरनुगीयमानः ।मत्तद्विपानां पवनोऽनुसारीदर्पं वनेष्वभ्यधिकं करोति ॥
- 32अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैःसरः प्रियैः पद्मरजोवकीर्णैः ।महानदीनां पुलिनोपयातैःक्रीडन्ति सह ॥
- 33मदप्रगल्भेषु च वारणेषुगवां समूहेषु च दर्पितेषु । च विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥
- 34नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तंविमुक्तबर्हाभरणा वनेषु ।प्रियास्वसक्ता विनिवृत्तशोभागतोत्सवा ध्यानपरा ॥
- 35मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैःपुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ।सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै--रुद्द्योतितानीव वनान्तराणि ॥
- 36प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणांवने रतानां कुसुमोद्धतानाम् ।मदोत्कटानां मदलालसानांगजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥
- 37व्यभ्रं नभः कृशप्रवाहानि नदीजलानि ।कल्हारशीताः पवनाः प्रवान्तितमोविमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥
- 38सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्काभूमिश्चिरोद्घाटितसान्द्ररेणुः ।अन्योन्यवैरेण समायुताना--मुद्योगकालोऽद्य ॥
- 39शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाःप्रहर्षिताः पांसुसमुक्षिताङ्गाः ।मदोत्कटाः सम्प्रति युद्धलुब्धा गवां मध्यगता नदन्ति ॥
- 40समन्मथं तीव्रगतानुरागाःकुलान्विता मन्दगतिं ।मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तंवनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति ॥
- 41त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि तीरोपगता नदीनाम् ।निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैःप्रयान्ति दीना विमदा मयूराः ॥
- 42वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान्महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः ।सरःसु बद्धाम्बुजभूषणेषुविक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥
- 43व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु सगोकुलासु ।ससारसा रावविनादितासु हृष्टा निपतन्ति हंसाः ॥
- 44नदीघनप्रस्रवणोदकाना--मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम् ।प्लवङ्गमानां च गतोत्सवानांद्रुतं रवाः सम्प्रति ॥
- 45अनेकवर्णाः सुविनष्टकायानवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः ।क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य--श्चिरोषिता विप्रसरन्ति ॥
- 46चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका ।अहो जहाति स्वयमम्बरम् ॥
- 47शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रातारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ।ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभातिनारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥
- 48विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वाप्रहर्षिता ।नभः समाक्रामति शीघ्रवेगावातावधूता ग्रथितेव माला ॥
- 49सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतंमहाह्रदस्थं सलिलं विभाति ।घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रंतारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥
- 50प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानांप्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम् ।वाप्युत्तमानामधिकाऽद्य लक्ष्मी--र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥
- 51स्वनव्यञ्जिततूर्यमिश्रःनिलसम्प्रवृद्धः ।सम्मूर्छितो गह्वरगोवृषाणा--मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥
- 52नवैनां कुसुमप्रभासै--र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन ।धौतामलक्षौमपटप्रकूलानि काशैरुपशोभितानि ॥
- 53वनप्रचण्डा शौण्डाःप्रियान्विताः प्रहृष्टाः ।वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रांकुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥
- 54जलं कुमुदं प्रभासंक्रौञ्चस्वनः शालिवनं विपक्वम् ।मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रःशंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥
- 55मीनोपसन्दर्शितमेखलानांनां गतयोऽद्य मन्दाः ।कान्तोपभुक्तालसगामिनीनांप्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥
- 56सनि सशैवलानिकाशैर्दुकूलैरिव संवृतानि ।सपत्रलेखानि सनिवधूमुखानीव नदीमुखानि ॥
- 57प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषुप्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु ।गृहीतद्यतचण्डदण्डःप्रचण्डचारोऽद्य वनेषु ॥
- 58लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वानदीस्तटाकानि च पूरयित्वा ।निष्पन्नसस्यां च कृत्वात्यक्त्वा नभ प्रनष्टाः ॥
- 59प्रसन्नसलिलाः कुररीभिर्विनादिताः ।चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति ॥
- 60असनाः सप्तवर्णाश्च श्च पुष्पिताः ।दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च षु ॥
- 61हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः ।न्यवकीर्णानि नदीनां पश्य ॥
- 62अन्योन्यं बद्धवैराणां जिगीषूणां ।उद्योगसमयः सौम्य नामुपस्थितः ॥
- 63इयं सा प्रथमा पार्थिवानां नृपात्मज ।न च पश्यामि मुद्योगं वा तथाविधम् ॥
- 64चत्वारो वार्षिका गता वर्षशतोपमाः ।मम शोकाभिभूतस्य सौम्य मपश्यतः ॥
- 65चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम् ।विषमं मुद्यानमिव चाङ्गना ॥
- 66प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।कृपां न कुरुते सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥
- 67अनाथो हृतराज्योऽयं न च धर्षितः ।दीनो दूरगृहः कामी मां चैव गतः ॥
- 68इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।अहं स्य परिभूतः ॥
- 69स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।कृतार्थः कृत्वा र्नावबुध्यते ॥
- 70स प्रविश्य त्वं ब्रूहि म् ।मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥
- 71। ॥
- 72शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।न परिगृह्णाति स वीरः ॥
- 73कृतार्था ह्यकृतार्थानां णां न भवन्ति ये ।तान् मृतानपि क्रव्यादाः न्नोपभुञ्जते ॥
- 74नूनं पृष्ठस्य विकृष्टस्य मया ।द्रष्टुमिच्छति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥
- 75घोरं ज्यातलनिर्घोषं स्य मम सम्युगे ।निर्घोषमिव स्य पुनः संश्रोतुमिच्छति ॥
- 76काममेवं गतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।त्वत्सहायस्य मे न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥
- 77यदर्थमयमारम्भः कृतः ।समयं नाभिजानाति कृतार्थः ॥
- 78वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय ।व्यतीतांश्चतुरो न् विहरन्नावबुध्यते ॥
- 79सामात्यपरिषत् क्रीडन् मेवोपसेवते ।शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते म् ॥
- 80उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स ।मम स्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः ॥
- 81न च सङ्कुचितः पन्था येन हतो गतः ।समये तिष्ठ मा वालिपथमन्वगाः ॥
- 82एक एव वाली शरेण निहतो मया ।त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सम् ॥
- 83तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं ।तत्तद्ब्रूहि त्वर कालव्यतिक्रमः ॥
- 84कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वरप्रतिश्रुतं मवेक्ष्य शाश्वतम् ।मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयंत्वमद्य पश्येर्मम चोदितैः ॥
- 85स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपंलालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।चकार तीव्रं मतिमुग्रतेजाहरीश्वरे ॥