Vālmīki Rāmāyaṇa · Lakṣmaṇa at the Gates of Kiṣkindhā
Tap a verse for its meaning
- 1स कामिनं दीनमदीनसत्त्वंशोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम् ।नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं पूर्वजमित्युवाच ॥
- 2न वानरः स्थास्यति न मंस्यते कर्मफलानुषङ्गान् ।न भोक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मींतथा हि नाभिक्रमतेऽस्य बुद्धिः ॥
- 3म्यसुखेषु सक्त--स्तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः ।हतोऽग्रजं पश्यतु वीर तस्यन राज्यमेवं विगुणस्य देयम् ॥
- 4न धारये कोपमुदीर्णवेगंनिहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य ।हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रोनरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु ॥
- 5तमात्तबाणासनमुत्पतन्तंनिवेदितार्थं रणचण्डकोपम् ।उवाच रामः परवीरहन्तास्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम् ॥
- 6न हि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत् ।पापमार्येण यो हन्ति स वीरः ॥
- 7नेदमद्य त्वया ग्राह्यं लक्ष्मण ।तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च सङ्गतम् ॥
- 8वाचा परिवर्जयन् ।वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये ॥
- 9सोऽग्रजेनानुशिष्टार्थो यथाव ।प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः ॥
- 10ततः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः ।लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः ॥
- 11शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः ।प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं सानुमानिव ॥
- 12वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम् ।बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजस्तथा ॥
- 13कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः वृतः ।प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा ॥
- 14सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन् बहून् ।पर्यस्यन् द्रुमानन्यांश्च वेगतः ॥
- 15शिलाश्च पद्भ्यां गज इवाशुगः ।दूरमेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम् ॥
- 16तामपश्यद्बलाकीर्णां ।दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसङ्कटे ॥
- 17रोषात् सुग्रीवं प्रति लक्ष्मणः ।ददर्श वानरान् भीमान् किष्किन्धाया ॥
- 18तं दृष्ट्वा वानराः सर्वे लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् । शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् ॥
- 19जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे ।तान् हरीन् दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः ॥
- 20बभूव द्विगुणं क्रुद्धो वह्निन्धन इवानलः ।तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवङ्गमाः ॥
- 21कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः ।ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य ॥
- 22क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् । कामी सक्तः कपिवृषो रहः ॥
- 23न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा ।ततः सचिवसन्दिष्टा हरयो ॥
- 24गिरिकुञ्जरमेघाभा नगर्या निर्ययुस्तदा ।नखदंष्ट्रायुधा घोराः सर्वे ॥
- 25सर्वे शार्दूलदर्पाश्च सर्वे च विकृताननाः । केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः ॥
- 26केचि बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ।कृत्स्नां हि कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्तैर्महाबलैः ॥
- 27अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्कन्धां तां ।ततस्ते हरयः सर्वे प्राकारपरिघान्तरात् ॥
- 28निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा ।सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजस्यार्थमात्मवान् ॥
- 29बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनरेव जगाम सः ।स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः ॥
- 30बभूव सधूम इव ।बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान् ॥
- 31स्वतेजोविषसङ्घातः ।तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम् ॥
- 32समासाद्याङ्गदस्त्रासाद्विषादमगमद्भृशम् ।सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षः सन्दिदेश महायशाः ॥
- 33सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत ।एष प्राप्तस्त्वत्सकाशमरिन्दमः ॥
- 34भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तो द्वारि तिष्ठति ।तस्य वाक्ये यदि रुचिः क्रियतां साधु वानर ॥
- 35इत्युक्त्वा शीघ्रमागच्छ वत्स वाक्यमिदं मम ।लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।पितुः समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः ॥
- 36अथाङ्गदस्तस्य वचो निशम्य परिदीनवक्त्रः ।निर्गत्य तूर्णं नृपतेस्तरस्वीततः रुमायाश्चरणौ ववन्दे ॥
- 37सङ्गृह्य पादौ पितुरग्र्यतेजाजग्राह मातुः पुनरेव पादौ ।पादौ रुमायाश्च निपीडयित्वानिवेदयामास ततस्तमर्थम् ॥
- 38स निद्रामदसंवीतो वानरो न विबुद्धवान् ।बभूव मदनेन च मोहितः ॥
- 39ततः किलकिलां चक्रुर्लक्ष्मणं प्रेक्ष्य वानराः ।प्रसादयन्तस्तं क्रुद्धं ॥
- 40ते महौघनिभं दृष्ट्वा ।सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः ॥
- 41तेन शब्देन महता वानरः ।मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलस्रग्विभूषणः ॥
- 42अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ ।मन्त्रिणौ सम्मतौदारदर्शिनौ ॥
- 43मन्त्रिणावर्थधर्मयोः ।वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः ॥
- 44सुग्रीवं वचनैः सामनिश्चितैः ।आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम् ॥
- 45महाभागौ ।वयस्यभावं सम्प्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ ॥
- 46तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति ।यस्य भीताः प्रवेपन्तो नादान् मुञ्चन्ति वानराः ॥
- 47स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो । प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात् ॥
- 48अयं च दयितो राजंस्तारायास्तनयोऽङ्गदः ।लक्ष्मणेन सकाशं ते प्रेषितस्त्वरयाऽनघ ॥
- 49सोऽयं द्वारि तिष्ठति वीर्यवान् ।वानरान्वानरपते चक्षुषा निर्दहन्निव ॥
- 50तस्य त्वं सपुत्रः सह बन्धुभिः ।गच्छ शीघ्रं महाराज रोषो ह्यस्य निवर्त्यताम् ॥
- 51यदाह रामो तत्कुरुष्व ।राजंस्तिष्ठ स्वसमये भव ॥