Vālmīki Rāmāyaṇa · Lakṣmaṇa in the Cave of Kiṣkindhā
Tap a verse for its meaning
- 1अथ प्रतिसमादिष्टो परवीरहा ।प्रविवेश गुहां रम्यां किष्किन्धां ॥
- 2। ॥
- 3निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं ।बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥
- 4स तां रत्नमयीं श्रीमान् दिव्यां पुष्पितकाननाम् ।रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं ॥
- 5हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानापण्योपशोभिताम् ।सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥
- 6देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः ।दिव्यमाल्याम्बरधरैः शोभितां प्रियदर्शनैः ॥
- 7चन्दनागरुपद्मानां सुरभिगन्धिनाम् ।मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम् ॥
- 8विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैरुपशोभिताम् ।ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र ॥
- 9। ॥
- 10विद्युन्मालेश्च सम्पातेः सूर्याक्षस्य ।वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च ॥
- 11कुमुदस्य तारजाम्बवतोस्तथा ।दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥
- 12एतेषां कपिमुख्यानां महात्मनाम् ।ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि ॥
- 13पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।प्रभूतधनाधान्यानि शोभितानि च ॥
- 14पाण्डुरेण तु परिक्षिप्तं दुरासदम् ।वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥
- 15शुक्लैः प्रासादशिखरैः शिखरोपमैः ।सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम् ॥
- 16श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः ।दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोहरैः ॥
- 17हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः ।दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं ॥
- 18गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥
- 19स सप्त कक्ष्या नानाजनसमाकुलाः ।प्रविश्य सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥
- 20हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च ।महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् ॥
- 21प्रविशन्नेव सततं शुश्राव ।समाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥
- 22बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः ।स्त्रियः ददर्श स महाबलः ॥
- 23दृष्ट्वाऽभिजनसम्पन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः ।फलमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तम ॥
- 24नातृप्तान्नापि चाव्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् ।सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास ॥
- 25कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निनदं तथा ।सन्निशम्य ततः श्रीमान् सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत् ॥
- 26श्रुत्वा चाभरणस्वनम् ।चकार ज्यास्वनं वीरो दिशः शब्देन पूरयन् ॥
- 27महाबाहुरपकृष्टः स लक्ष्मणः ।तस्थावेकान्तमाश्रित्य ॥
- 28तेन चापस्वनेनाथ प्लवगाधिपः ।विज्ञायाऽऽगमनं सञ्चचाल वरासनात् ॥
- 29यथा मह्यं पुरस्तात्प्रतिवेदितम् ।सुव्यक्तमेष सम्प्राप्तः सौमित्रि ॥
- 30अङ्गदेन समाख्यातं ज्यास्वनेन च वानरः । लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्य ॥
- 31तत सुग्रीवः प्रियदर्शनाम् ।उवाच हितमव्यग्रस्त्राससम्भ्रान्तमानसः ॥
- 32किन्नु तत्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः ।सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं ॥
- 33किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते ।न खल्वकारणे कोपमाहरे ॥
- 34यदस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किञ्चिदप्रियम् ।तद्बुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमर्हसि भाषितुम् ॥
- 35अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि ।वचनैः सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि ॥
- 36त्वद्दर्शनविशुद्धात्मा न स कोपं करिष्यति ।न हि स्त्रीषु क्वचित्कुर्वन्ति दारुणम् ॥
- 37त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम् ।ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिन्दमम् ॥
- 38सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षीप्रलम्बकाञ्चीगुणहेमसूत्रा ।सुलक्षणा लक्ष्मणसन्निधानंजगाम नमिताङ्गयष्टिः ॥
- 39स तां समीक्ष्यैव तस्थावुदासीनतया महात्मा ।अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रःस्त्रीसन्निकर्षाद्विनिवृत्तकोपः ॥
- 40सा पानयोगाद्विनिवृत्तलज्जादृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः ।उवाच प्रणयप्रगल्भंवाक्यं महार्थं परिसान्त्वपूर्वम् ॥
- 41किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्रकस्ते न सन्तिष्ठति वाङ्निदेशे ।कः शुष्कवृक्षं वनमापतन्तंदवाग्निमासीदति निर्विशङ्कः ॥
- 42स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितम् ।भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥
- 43किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः । भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुध्यसे ॥
- 44न चिन्तयति राज्यार्थं नास्मान् शोकपरायणान् ।सामात्यपरिषत्तारे पानमेवोपसेवते ॥
- 45स कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः ।व्यतीतांस्तान्मदव्यग्रो विहरन्नावबुध्यते ॥
- 46न हि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते ।पानादर्थश्च धर्मश्च कामश्च परिहीयते ॥
- 47धर्मलोपो महांस्तावत्कृते ह्यप्रतिकुर्वतः ।अर्थलोपश्च नाशे गुणवतो महान् ॥
- 48मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं ।तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम् ॥
- 49तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम् ।यत्कार्यं तदुदाहर्तुमर्हसि ॥
- 50सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तंनिशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम् । गतार्थे मनुजेन्द्रकार्येविश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः ॥
- 51न क्षितिपालपुत्रन चातिकोपः विधेयः ।त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्यप्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम् ॥
- 52कोपं कथं नाम कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे ।कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छे--त्सत्त्वावरुद्ध प्रसूतिः ॥
- 53जानामि रोषं --र्जानामि कार्यस्य च ।जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न--स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम् ॥
- 54तच्चापि जानामि यथाऽविषह्यंबलं नरश्रेष्ठ ।जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं सुग्रीवमसक्तमद्य ॥
- 55न तव बुद्धिरस्तित्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः ।न देशकालौ हि न चार्थधर्मा--वपेक्षते कामरतिर्मनुष्यः ॥
- 56तं कामवृत्तं मम सन्निकृष्टंकामाभियोगाच्च निवृत्तलज्जम् ।क्षमस्व तावत्परवीरहन्त--स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम् ॥
- 57महर्षयो कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः ।अयं प्रकृत्या कपिस्तुकथं न सज्जेत सुखेषु राजा ॥
- 58इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थंसा लक्ष्मणमप्रमेयम् ।पुनः सखेलं मदविह्वलं चभर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे ॥
- 59उद्योगस्तु चिराज्ञप्तः सुग्रीवेण ।कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने ॥
- 60आगता हि महावीर्या हरयः ।कोटीशतसहस्राणि नानानगनिवासिनः ॥
- 61तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया ।अच्छलं सतां दारावलोकनम् ॥
- 62चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया चापि चोदितः ।प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिन्दमः ॥
- 63ततः सुग्रीवमासीनं परमासने ।महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसन्निभम् ॥
- 64दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् ।दिव्यमाल्याम्बरधरं दुर्जयम् ॥
- 65दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम् ।संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसन्निभः ॥
- 66रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढंवरासनस्थो वरहेमवर्णः ।ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वंविशालनेत्रः सुविशालनेत्रम् ॥