Vālmīki Rāmāyaṇa · Hanumān's Despair and Resolve
Tap a verse for its meaning
- 1विमानात्तु सुसङ्क्रम्य प्राकारं ।हनुमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे ॥
- 2सम्परिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनात् ।अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं ॥
- 3भूयिष्ठं लङ्का रामस्य चरता प्रियम् ।न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥
- 4तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ।नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च ॥
- 5लोलिता सर्वा न तु पश्यामि जानकीम् ।इह सीता रावणस्य निवेशने ॥
- 6आख्याता न च पश्यामि तामहम् ।किं नु सीताऽथ वैदेही जनकात्मजा ॥
- 7उपतिष्ठेत रावणं दुष्टचारिणम् ।क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय ॥
- 8बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ।अथवा ह्रियमाणायाः पथि ॥
- 9मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ।रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ॥
- 10तया मन्ये त्यक्तं जीवितमार्यया ।उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा ॥
- 11विवेष्टमाना पतिता समुद्रे ।अहो क्षुद्रेण वाऽनेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ॥
- 12अबन्धुर्भक्षिता सीता तपस्विनी ।अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा ॥
- 13दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति ।सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं ॥
- 14रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता ।हा राम लक्ष्मणेत्येवं हायोध्ये चेति ॥
- 15विलप्य बहु वैदेही भविष्यति ।अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ॥
- 16नूनं लालप्यते सीता पञ्जरस्थेव ।जनकस्य सुता सीता रामपत्नी ॥
- 17कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् ।विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा ॥
- 18रामस्य न निवेदयितुं क्षमम् ।निवेद्यमाने दोषः स्याद्दोषः स्यादनिवेदने ॥
- 19कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ।अस्मिन्नेवं गते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ॥
- 20भवेदिति मतं भूयो विचारयन् ।यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः ॥
- 21गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ।ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति ॥
- 22प्रवेशश्चैव लङ्काया राक्षसानां च दर्शनम् ।किं मां वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वा समागताः ॥
- 23किष्किन्धां समनुप्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ ।गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परुषं वचः ॥
- 24न दृष्टेति मया ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ।परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् ॥
- 25सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति ।तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा ॥
- 26भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति ।विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति ॥
- 27भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ।पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति ॥
- 28च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ।कृतज्ञः सत्यसन्धश्च प्लवगाधिपः ॥
- 29रामं तथागतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ।दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा ॥
- 30पीडिता भर्तृशोकेन त्यक्ष्यति जीवितम् ।वालिजेन तु दुःखेन पीडिता ॥
- 31पञ्चत्वं च गते राज्ञि पि न भविष्यति ।मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च ॥
- 32कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् ।भर्तृजेन तु दुःखेन ह्यभिभूता ॥
- 33शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च ।नुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ॥
- 34लालिताः प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति ।न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ॥
- 35क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः । सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः ॥
- 36पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ।विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं वा ॥
- 37उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः ।घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति ॥
- 38इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् ।सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः ॥
- 39न च शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ।मय्यगच्छति चेहस्थे महारथौ ॥
- 40आशया तौ मनस्विनः ।हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ॥
- 41वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा ।सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ॥
- 42चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ।उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनीं साधयिष्यतः ॥
- 43शरीरं भक्षयिष्यन्ति श्वापदानि च ।इदं महर्षिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ॥
- 44सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम् ।सुजातमूला सुभगा यशस्विनी ॥
- 45प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः ।तापसो वा भविष्यामि नियतो ॥
- 46नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् ।यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् ॥
- 47सह तैः सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ।विनाशे बहवो दोषा जीव पश्यति ॥
- 48तस्मारिष्यामि ध्रुवो जीवित सङ्गमः ।एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन्मुहुः ॥
- 49नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य ।रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ॥
- 50काममस्तु प्रत्याचीर्णं भविष्यति ।अथ वैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि ॥
- 51पशुं पशुपतेरिव ।इति चिन्तां समापन्नः ॥
- 52चिन्तयामास ।यावत्सीतां हि पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥
- 53तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ।सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ॥
- 54अपश्यन्राघवो भार्यां निर्दहेत्सर्ववानरान् ।इहैव नियताहारो वत्स्यामि ॥
- 55न मत्कृते सर्वे ते नरवानराः । चेयं दृश्यते या ॥
- 56इमामधिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ।वसूश्विनौ मरुतोऽपि च ॥
- 57नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां ।जित्वा तु र्वानिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ॥
- 58सम्प्रदास्यामि रामाय यथा सिद्धिं ।स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्तावग्रथितेन्द्रियः ।उदतिष्ठन्महातेजा ॥
- 59नमोऽस्तु देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्योनमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥
- 60स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा च ।दिशः सर्वाः समालोक्य ह्यशोकवनिकां प्रति ॥
- 61। ॥
- 62ध्रुवं तु बहुला भविष्यति वनाकुला ।ऽचिन्त्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥
- 63रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति ।भगवानपि नातिक्षोभं प्रवाति वै ॥
- 64सङ्क्षिप्तोऽयं मयात्मा च च ।सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह ॥
- 65स्वयम्भूर्भगवान्देवाश्चैव दिशन्तु मे ।सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत् ॥
- 66पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च । च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च ॥
- 67सिद्धिं सर्वाणि भूतानां चैव यः ।दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथिगोचराः ॥
- 68तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणंशुचिस्मितं ।द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदान्वहंप्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम् ॥
- 69सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा ।बलाभिभूता ह्यबला कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत् ॥