Vālmīki Rāmāyaṇa · The Tokens of Rāma
Tap a verse for its meaning
- 1तां तु रामकथां श्रुत्वा ।उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥
- 2क्व ते रामेण कथं जानासि लक्ष्मणम् ।वानराणां नराणां च कथमासी ॥
- 3यानि रामस्य लक्ष्मणस्य च वानर ।तानि भूयः समाचक्ष्व न मां समाविशेत् ॥
- 4कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् ।कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥
- 5एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनुमा ।ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥
- 6जानन्ती बत दिष्ट्या मां परिपृच्छसि ।भर्तुः संस्थानं लक्ष्मणस्य च ॥
- 7यानि रामस्य लक्ष्मणस्य च यानि वै ।लक्षितानि वदतः शृणु तानि मे ॥
- 8रामः सर्वसत्त्वमनोहरः ।रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो ॥
- 9दित्यसङ्काशः पृथिवीसमः ।बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥
- 10जीवलोकस्य स्वजनस्य च रक्षिता ।रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च ॥
- 11रामो लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥
- 12अर्चिष्मानर्चितो नित्यं स्थितः ।साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥
- 13ब्राह्मणानामुपासिता ।श्रुतवान् शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः ॥
- 14वेदविद्भिः सुपूजितः ।धनुर्वेदे च वेदेषु च निष्ठितः ॥
- 15विपुलांसो शुभाननः ।गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो देवि जनैः श्रुतः ॥
- 16स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।समः समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥
- 17त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः ।त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः ॥
- 18त्रिवलीमांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ।चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कु ॥
- 19चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः ।महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ॥
- 20दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् ।षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति ॥
- 21श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः ।देशकालविभागज्ञः ॥
- 22भ्राता च तस्य सौमित्रिरपराजितः ।अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ॥
- 23तावुभौ ।विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिरभिसङ्गतौ ॥
- 24त्वामेव तौ विचरन्तौ वसुन्धराम् ।ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ॥
- 25पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले ।भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ॥
- 26वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं ।परिचर्यास्महे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम् ॥
- 27ततस्तौ ।ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥
- 28स तौ दृष्ट्वा धन्विनौ वानरर्षभः ।अवप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं ॥
- 29ततः स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ।तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास ॥
- 30तावहं सुग्रीववचनात्प्रभू ।रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥
- 31तौ मया प्रीतिसमन्वितौ ।पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ ॥
- 32निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय ।तयोरन्योन्यसंलापाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥
- 33ततस्तौ प्रीतिसम्पन्नौ ।परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ॥
- 34तं ततः सान्त्वयामास सुग्रीवं ।स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरुतेजसा ॥
- 35ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय ॥
- 36स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः ।तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ॥
- 37ततस्त्वद्गात्रशोभीनि ह्रियमाणया ।यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ॥
- 38तानि सर्वाणि रामाय आनीय ।संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ॥
- 39तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ।स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मि ॥
- 40तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तव ।तेन देवेन परिदेवितम् ॥
- 41पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ।प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि ॥
- 42शयितं च चिरं तेन महात्मना ।मयाऽपि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥
- 43तानि दृष्ट्वा महार्हाणि दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः ।राघवः सुग्रीवे संन्यवेदयत् ॥
- 44स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते ।महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥
- 45त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥
- 46तवादर्शनशोकेन राघवः ।महता भूमिकम्पेन महानिव ॥
- 47काननानि सुरम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च ।चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्य ॥
- 48स त्वां क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥
- 49सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा ।समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ॥
- 50ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः ।किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे ॥
- 51ततो निहत्य रामो वालिनमाहवे ।सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत्पतिम् ॥
- 52रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत ।हनुमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ॥
- 53स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवः समानीय हरीश्वरान् ।त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश ॥
- 54आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण । सर्वतः प्रस्थिता महीम् ॥
- 55ततस्तु मार्गमाणास्ते ।चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः ॥
- 56अङ्गदो नाम लिसूनुर्महाबलः ।प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥
- 57तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः ॥
- 58ते वयं लस्यातिक्रमेण च ।भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं ॥
- 59विचित्य गिरिप्रस्रवणानि च ।अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं ॥
- 60दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान् ।भृशं मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः ॥
- 61तव नाशं च वालिनश्च तथा वधम् ।प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ॥
- 62तेषां नः स्वामिसन्देशान्निराशानां ।कार्यहेतोरिवायातः शकुनिर्वीर्यवान्महान् ॥
- 63गृध्रराजस्य सम्पातिर्नाम ।श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥
- 64न मे भ्राता हतः क्व च निपातितः ।एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भि ॥
- 65अङ्गदोकथयत्तस्य महद्वधम् ।रक्षसा त्वामुद्दिश्य यथातथम् ॥
- 66वधं श्रुत्वा दुःखितः सोऽरुणात्मजः ।त्वां शशंस वरारोहे वसन्तीं रावणालये ॥
- 67तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम् ।अङ्गदप्रमुखास्तूर्णं ततः वयम् ॥
- 68विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ताः सागरस्यान्तमुत्तरम् ।त्वद्दर्शनकृतोत्साहा प्लवङ्गमाः ॥
- 69अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः ।चिन्तां जग्मुः पुनर्भीतास्त्वद्दर्शन ॥
- 70अथाऽहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः । भयं तीव्रं योजनानां शतं ॥
- 71लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा ।रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च ॥
- 72एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनिन्दिते ।अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ॥
- 73तं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् ।सुग्रीवसचिवं देवि बुध्यस्व ॥
- 74कुशली तव सर्वशस्त्रभृतां वरः । युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ॥
- 75तस्य वीर्यवतो देवि हिते रतः ।अहमेकस्तु सम्प्राप्तः सुग्रीववचनादिह ॥
- 76मयेयमसहायेन चरता ।दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ॥
- 77हं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् ।अपनेष्यामि सन्तापं तवाभिगमशंसनात् ॥
- 78दिष्ट्या हि मम न व्यर्थं देवि ।प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं ॥
- 79राघवश्च क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते ।समित्रबान्धवं हत्वा रावणं ॥
- 80म वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः ।ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं हरिः ॥
- 81स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम ।तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् ॥
- 82तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो मैथिलि । विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ॥
- 83विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ।अचिराद्राघवो देवि त्वामितो नयितानघे ॥
- 84एवं सीता हेतुभिः शोककर्शिता ।उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ॥
- 85अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च ।नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्मभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥
- 86चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ॥
- 87हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ।अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं ॥
- 88एतत्ते सर्वमाख्यातं मैथिलि ।किं करोमि कथं वा ते रोचते ॥
- 89हतेऽसुरे सम्यति शम्बसादनेकपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् ।ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलिप्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥