Vālmīki Rāmāyaṇa · The Crow and the Crest-Jewel
Tap a verse for its meaning
- 1ततः स स्तेन वाक्येन हर्षितः ।सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं ॥
- 2युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं ।सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ॥
- 3स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥
- 4द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि ।रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ॥
- 5एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य ।का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम् ॥
- 6श्रोष्यते चैव सर्वं ।चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः ॥
- 7कारणैर्बहुभिर्देवि ।स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम् ॥
- 8लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः ।सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदीरितम् ॥
- 9इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव । भक्त्या च नान्यथैतदुदाहृतम् ॥
- 10यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्धमनिन्दिते ।अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत् ॥
- 11एवमुक्ता हनुमता सीता ।उवाच वचनं मन्दं ॥
- 12इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम् ।शैलस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा ॥
- 13तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके ।तस्मि देशे मन्दाकिन्या ह्यदूरतः ॥
- 14तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु ।विहृत्य समुपाविशम् ॥
- 15ततो मांससमायुक्तो पर्यतुण्डयत् ।तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसम् ॥
- 16दारयन्स च मां काकस्तत्रैव परिलीयते ।न चाप्युपारमन्मांसा बलिभोजनः ॥
- 17उत्कर्षन्त्यां च क्रुद्धायां मयि पक्षिणि ।स्रस्यमाने च ततो दृष्टा त्वया ह्यहम् ॥
- 18त्वयापहसिता चाहं क्रुद्धा तदा । काकेन दारिता त्वामुपागता ॥
- 19आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम् ।क्रुध्यन्ती च त्वयाहं परिसान्त्विता ॥
- 20। ॥
- 21परिश्रमात्प्रसुप्ता च ऽप्यहं चिरम् ।पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के ॥
- 22स तत्र पुनरेवाथ वायसः समुपागमत् ।ततः सुप्तप्रबुद्धां मां राघवाङ्का ॥
- 23वायसः सहसागम्य विददार ।पुनः पुनरथोत्पत्य स मां भृशम् ॥
- 24ततः समुक्षितो रामो मुक्तैः ।वायसेन ततस्तेन बलव ॥
- 25स मया बोधितः श्रीमान्सुखसुप्तः ।स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा ॥
- 26इव क्रुद्धः श्वसन्वाक्यमभाषत ।केन ते नागनासोरु वै स्तनान्तरम् ॥
- 27कः क्रीडति सरोषेण ।वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं ॥
- 28नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ।पुत्रः किल स वायसः ॥
- 29धरान्तरगतः शीघ्रं ।ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः ॥
- 30वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं ।स दर्भं संस्तराद्गृह्य योजयत् ॥
- 31स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम् ।स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ॥
- 32ततस्तं वायसं दर्भः सोम्बरेनुजगाम तम् ।अनुसृप्तस्तदा काको जगाम विविधां ॥
- 33त्राणकाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह ।स पित्रा च सुरैश्च स महर्षिभिः ॥
- 34त्रीँल्लोकान्सम्परिक्रम्य तमेव शरणं गतः ।स तं निपतितं भूमौ शरण्यः ॥
- 35काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत् ।न शर्म लब्ध्वा लोकेषु तमेव शरणं गतः ॥
- 36परिद्यूनं विषण्णं च स तमायान्तमब्रवीत् ।मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम् ॥
- 37हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सोऽब्रवीत् ।ततस्तस्याक्षि काकस्य स्म स दक्षिणम् ॥
- 38दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः ।स रामाय नमस्कृत्वा राज्ञे च ॥
- 39विसृष्टस्तेन प्रतिपेदे स्वमालयम् ।मत्कृते काकमात्रे तु ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् ॥
- 40कस्माद्यो मां हरत्त्वत्तः क्षमसे तं ।स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि ॥
- 41त्वया नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते ।आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतः ॥
- 42जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् ।अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्या ॥
- 43भर्तारं ससमुद्राया धरण्या ।एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्यवान्बलवानपि ॥
- 44किमर्थमस्त्रं न योजयसि ।न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ॥
- 45रामस्य वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ।तस्य वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि सम्भ्रमः ॥
- 46किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान् ।भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परन्तपः ॥
- 47कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः ।यदि तौ ॥
- 48सुराणामपि किमर्थं मामुपेक्षतः ।ममैव दुष्कृतं किञ्चिन्महदस्ति न संशयः ॥
- 49समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परन्तपौ ।वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं भाषितम् ॥
- 50अथाब्रवीन्महातेजा हनुमा ।त्वच्छोकविमुखो रामो देवि ॥
- 51रामे च लक्ष्मणः परितप्यते ।कथंचिद्भवती दृष्टा न कालः ॥
- 52इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यस्यन्तमनिन्दिते ।तावुभौ राजपुत्रौ महाबलौ ॥
- 53लङ्कां ।हत्वा च समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम् ॥
- 54राघवस्त्वां नेष्यति स्वां पुरीं प्रति ।ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः ॥
- 55सुग्रीवो वापि हरयोपि समागताः ।इत्युक्तवति तस्मिंश्च सीता ॥
- 56उवाच हनुमन्तं प्लवङ्गमम् ।कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी ॥
- 57तं ममार्थे सुखं पृच्छ चाभिवादय ।स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः ॥
- 58ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम् ।पितरं मातरं चैव संमान्याभिप्रसाद्य च ॥
- 59अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन ।आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम् ॥
- 60अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने ।सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शनः ॥
- 61पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन् ।ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः ॥
- 62लक्ष्मीवान् शक्तो ।राजपुत्रः प्रियः श्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे ॥
- 63मम प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ।नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान् ॥
- 64यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरेत् ।स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ॥
- 65मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ।यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत् ॥
- 66त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं ।राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत् ॥
- 67इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ।जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ॥
- 68ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं हं ब्रवीमि ते ।रावणेनोपरुद्धां मां पापकर्मणा ॥
- 69त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव ।ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ॥
- 70प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ ।प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् ॥
- 71योजयामास न ह्यस्य प्राभवद्भुजः ।मणिरत्नं प्रतिगृह्याभिवाद्य च ॥
- 72सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः ।हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः ।हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु निष्ठितः ॥
- 73मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं धृतं प्रभावात् ।गिरिरिव पवनावधूतमुक्तः प्रतिसङ्क्रमं प्रपेदे ॥