Vālmīki Rāmāyaṇa · The Burning of Laṅkā
Tap a verse for its meaning
- 1वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः । कार्यशेषमचिन्तयत् ॥
- 2किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह ।यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत् ॥
- 3वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ।बलैकदेशः क्षपितः शेषं ॥
- 4दुर्गे विनाशिते कर्म भवे ।अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन्मम स्या श्रमः ॥
- 5यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते ।अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥
- 6ततः सविद्युदिव तोयदः ।भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार ॥
- 7गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥
- 8महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥
- 9ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य ।मुमोच हनुमानग्निं ॥
- 10वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ।शुकस्य च सारणस्य च ॥
- 11तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह ।जम्बुमालेः सुमालेश्च भवनं ततः ॥
- 12रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च ॥
- 13मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।विद्युज्जिह्वस्य तथा हस्तिमुखस्य च ॥
- 14करालस्य शोणिताक्षस्य चैव हि । भवनं मकराक्षस्य चैव हि ॥
- 15यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य ॥
- 16महातेजा विभीषणगृहं प्रति ।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह ॥
- 17तेषु तेषु भवनेषु महायशाः ।गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः ॥
- 18सर्वेषां राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान् ।आससादाथ लक्ष्मीवान्रावणस्य निवेशनम् ॥
- 19ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते । सर्वमङ्गलशोभिते ॥
- 20प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा ॥
- 21श्वसनेन च सम्योगादतिवेगो महाबलः ।कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत ॥
- 22प्रवृद्धमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत् ।अभूच्छ्वसनसम्योगादतिवेगो हुताशनः ॥
- 23तानि मुक्तामणिमयानि च ।भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥
- 24तानि निपेतुर्वसुधातले ।भवनानीव सिद्धानामम्बरा ॥
- 25सञ्जज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ।स्वगृहस्य परित्राणे र्जितश्रियाम् ॥
- 26नूनमेषोऽग्निरायातः हा इति ।क्रन्दन्त्यः सहसा पेतु स्त्रियः ॥
- 27काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्म्येभ्यो ।पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यः सौदामिन्य इवाम्बरात् ॥
- 28वज्रविद्रुममुक्तारजतसंहितान् ।विचित्रान्भवनान्धातून्स्यन्दमानान्ददर्श सः ॥
- 29नाग्नि काष्ठानां तृणानां हरियूथपः ।नाग्नेर्नापि विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा ॥
- 30क्वचित्किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः ।क्वचित्कुङ्कुमसङ्काशाः वह्नेश्चकाशिरे ॥
- 31हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ।लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा ॥
- 32ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रेसमुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः ।प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तोहनूमता वेगवता विसृष्टः ॥
- 33समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक् ।विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो ॥
- 34सुतेजालङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन् ।शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढै--र्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ॥
- 35तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो किंशुकपुष्पचूडः ।निर्वाणधूमाकुलराजयश्च प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥
- 36वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वासाक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा ।रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमोन वानरोऽयं ॥
- 37किं ब्रह्मणः सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य ।इहागतो वानररूपधारी प्रकोपः ॥
- 38किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्यरक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं साम्प्रतमागतं वा ॥
- 39इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टारक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षांदग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ॥
- 40ततस्तु लङ्का सहसा सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा तुमुलं सशब्दम् ॥
- 41हा हा कान्त मित्रहा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम् ।रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिःशब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः ॥
- 42हुताशनज्वालसमावृता सा परिवृत्तयोधा ।हनूमतः क्रोधबलाभिभूताबभूव शापोपहतेव लङ्का ॥
- 43स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसांसमुज्ज्वलज्वालहुताशनाङ्किताम् ।ददर्श लङ्कां हनुमान्महामानाःस्वयम्भुकोपोपहतामिवावनिम् ॥
- 44भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलंहत्वा तु रक्षांसि महान्ति सम्युगे ।दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनींतस्थौ हनूमा कपिः ॥
- 45विचित्रेप्रतिष्ठितो ।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमालीव्यराजतादित्य इवांशुमाली ॥
- 46स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वावनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निंजगाम रामं मनसा ॥
- 47ततो महात्मा हनुमान्मनस्वीनिशाचराणां क्षतकृत्कृतार्थः ।रामस्य नाथस्य जगत्त्रयाणांश्रीपादमूलं मनसा जगाम ॥
- 48ततस्तु तं वानरवीरमुख्यंमहाबलं मारुततुल्यवेगम् ।महामतिं वायुसुतं वरिष्ठंप्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥
- 49भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि सम्युगे ।दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां स महाकपिः ॥
- 50तत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च ।दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ॥
- 51तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम् ।कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि ॥
- 52देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्चगन्धर्वविद्याधरकिन्नराश्च ।भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्रजग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ॥