Vālmīki Rāmāyaṇa · Hanumān's Account of Laṅkā
Tap a verse for its meaning
- 1ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः ।हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ॥
- 2तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् ।र्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ॥
- 3कथं दृष्टा त्वया कथं वा तत्र वर्तते ।तस्यां वा स कथं वृत्तः क्रूरकर्मा ॥
- 4सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे ।श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः ॥
- 5यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् ।रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः ॥
- 6स नियुक्तस्ततस्तेन ।प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥
- 7प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खमाप्लुतः ।उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः ॥
- 8गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥
- 9स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ।उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं ॥
- 10कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च ।प्रहतं च मया तस्य महागिरेः ॥
- 11शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा ।व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः ॥
- 12मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव ।पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं ॥
- 13मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ । पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः ॥
- 14छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ।श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः ॥
- 15चिच्छेद भगवान्पक्षाषां सहस्रशः ।अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना ॥
- 16तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे ।रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम ॥
- 17रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो ।एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः ॥
- 18कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम ।तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ॥
- 19स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता ।शरीरेण महाशैलः शैलेन च ॥
- 20उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः ।ततोऽहं सुचिरं कालं भ्यगमं पथि ॥
- 21ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां ।समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत ॥
- 22मम प्रदिष्टस्त्वममरै ।अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ॥
- 23एवमुक्तः सुरसया प्रणतः स्थितः ।विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयन् ॥
- 24रामो श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च ॥
- 25। ॥
- 26कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती ।अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ॥
- 27आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं ते ।एवमुक्ता मया सा तु सुरसा ॥
- 28अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ।एवमुक्तः सुरसया ॥
- 29ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं तु ।मत्प्रमाणाधिकं चैव व्यादितं तु मुखं तया ॥
- 30तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ।तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥
- 31अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात् ।अब्रवीत्सुरसा देवी मां पुनः ॥
- 32हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥
- 33सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर ।ततोऽहं साधु साध्वीति सर्वभूतैः ॥
- 34ततोन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा । मे निगृहीता च न च पश्यामि किञ्चन ॥
- 35सोऽहं विगतवेगस्तु विलोकयन् ।न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः ॥
- 36ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किं नाम मम ।ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥
- 37अधोभागेन मे दृष्टिः शोचता पातिता मया ।ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं ॥
- 38प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया ।अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ॥
- 39क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः । प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ॥
- 40तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः ।आस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ॥
- 41तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम ।न च मां साधु बुबुधे मम वा निकृतं कृतम् ॥
- 42ततोऽहं विपुलं रूपं सङ्क्षिप्य ।तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम् ॥
- 43सा विसृष्टभुजा भीमा पपात ।मया पर्वतसङ्काशा सती ॥
- 44शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैः सह ।राक्षसी भीमा क्षिप्रं हनुमता ॥
- 45तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।गत्वा चाहं महाध्वानं पश्यामि ॥
- 46दक्षिणं तीरमुदधे यत्र च सा पुरी ।अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम् ॥
- 47प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ।तत्र प्रविशतश्चापि ॥
- 48अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः ।जिघांसन्तीं ततस्तां तु ॥
- 49पराजित्य सुभैरवाम् । प्रविशं भीतयाहं तयोदितः ॥
- 50अहं वीर निर्जिता ते ।यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः ॥
- 51तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् । न चापश्यं ॥
- 52ततः रावणस्य निवेशने ।शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ॥
- 53च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् ।काञ्चनेन विकृष्टेन ॥
- 54सप्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् । महान् ॥
- 55च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम् ।अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि ॥
- 56श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ।तदेकवासःसंवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम् ॥
- 57शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां । क्रूराभिरभिसंवृताम् ॥
- 58मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभि ।सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्महुः ॥
- 59दीना भर्तृचिन्तापरायणा । विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥
- 60रावणाद्विनिवृत्तार्था ।कथंचि तूर्णमासादिता मया ॥
- 61तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं ।तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ॥
- 62ततो हलहलाशब्दं ।शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥
- 63ततोऽहं स्वं रूपं प्रतिसंहरन् ।अहं तु शिंशुपावृक्षे गहने स्थितः ॥
- 64ततो रावणश्च ।तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताभवत्स्थिता ॥
- 65तद्दृष्ट्वाथ सीता रक्षोमहाबलम् ।सङ्कुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां च ॥
- 66वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः ।त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां ॥
- 67तामुवाच सीतां परमदुःखिताम् । प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति ॥
- 68यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते ।द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि ॥
- 69एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य ।उवाच सीता वचनमुत्तमम् ॥
- 70रामस्य भार्याममिततेजसः । स्नुषां दशरथस्य च ॥
- 71अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ।किञ्चिद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ ॥
- 72पाप तेनादृष्टो ।न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे ॥
- 73यज्ञीयः रणश्लाघी च ।जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ॥
- 74सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ।विवर्त्य नयने क्रूरे दक्षिणम् ॥
- 75स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा ।स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ॥
- 76वरा तया स ।उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः ॥
- 77सीतया तव किं कार्यं ।मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी ।देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ॥
- 78सार्धं प्रभो सीतया किं करिष्यसि ।ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स ॥
- 79प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं ।याते तस्मिन्दशग्रीवे राक्षस्यो ॥
- 80सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ।तृणवद्भाषितं तासां गणयामास ॥
- 81गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य ।वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः ॥
- 82रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत् ।ततस्ताः सहिताः सर्वा ॥
- 83परिक्षिप्य समन्तात्तां ।तासु चैव प्रसुप्तासु सीता ॥
- 84विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ।तासां मध्यात्समुत्थाय वाक्यमब्रवीत् ॥
- 85क्षिप्रं ।जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च ॥
- 86स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो ।रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च ॥
- 87अलमस्मात्परित्रातुं ।अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥
- 88यस्या ह्येवंविधः स्वप्नो प्रदृश्यते ।सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता ॥
- 89प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।ततः सा ह्रीमती बाला ॥
- 90अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं ।तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ॥
- 91चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ।सम्भाषणार्थं च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ॥
- 92इक्ष्वाकूणां हि वंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः ।श्रुत्वा तु गदितां वाचं ॥
- 93प्रत्यभाषत मां देवी ।कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो ॥
- 94का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ।तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रवं वचः ॥
- 95देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो । विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः ॥
- 96तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं ।भर्त्राहं प्रेषितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
- 97इदं च श्रीमान्दाशरथिः स्वयम् ।अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि ॥
- 98तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् । पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥
- 99एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता ।आह राघवो मां नयत्विति ॥
- 100प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम् ।राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥
- 101अथ मामब्रवी गृह्यतामयमुत्तमः ।मणिर्येन रामस्त्वां बहु मन्यते ॥
- 102इत्युक्त्वा तु मणिप्रवरमद्भुतम् ।प्रायच्छ वाचा मां सन्दिदेश ह ॥
- 103ततस्तस्यै प्रणम्याहं समाहितः । परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः ॥
- 104उक्तोऽहं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया ।म वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि ॥
- 105यथा श्रुत्वैव नचिरात्तावुभौ । वीरावुपेयातां तथा कुरु ॥
- 106यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम ।न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥
- 107तच्छ्रुत्वा वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत ।उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ॥
- 108ततोऽवर्धत मे कायस्तदा । वनं तच्च विनाशयितुमारभे ॥
- 109तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो ॥
- 110मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन्समागम्य ततस्ततः ।ताः समभ्यागताः क्षिप्रं ॥
- 111राजन्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना । ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥
- 112दुर्बुद्धेस्तस्य तव विप्रियकारिणः ।वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥
- 113तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः ।राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः ॥
- 114तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् ।मया तस्मिन्वनोद्देशे निषूदितम् ॥
- 115तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा ।निहतं च महत्सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥
- 116ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम् ।तत्रस्थान्राक्षसान्हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ॥
- 117ललामभूतो लङ्कायाः स च विध्वंसितो मया ।ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ॥
- 118राक्षसैर्बहुभिः सार्धं घोररूपैर्भयानकैः ।तमहं बलसम्पन्नं राक्षसं ॥
- 119तिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ।तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु हाबलान् ॥
- 120षयामास रावणः ।परिघेणैव तान्सर्वान्नयामि ॥
- 121मन्त्रिपुत्रान्हतान् श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् ।पञ्च षयामास रावणः ॥
- 122तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ।ततः पुन पुत्रमक्षं महाबलम् ॥
- 123बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास रावणः ।तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं ॥
- 124सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥
- 125तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स ।तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् ॥
- 126व्यादिदेश सुसङ्क्रुद्धो बलिनं ।तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च ॥
- 127नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम् ।महता हि प्रत्ययेन महाबलः ॥
- 128प्रेषितो रावणेनैव सह वीरै ।सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वसैन्यं चावमर्दितम् ॥
- 129स तु मां प्राबध्नाच्चातिवेगितः ।रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥
- 130समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन् ।दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन ॥
- 131पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम् ।तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम् ॥
- 132अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो ॥
- 133रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।सोऽहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः ॥
- 134सुग्रीवश्च महातेजाः स त्वां कुशलमब्रवीत् ।धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च ॥
- 135वसतो मे पर्वते विपुलद्रुमे ।राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥
- 136तेन मे कथितं राज्ञा मे हृता ।तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया ॥
- 137मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति ।तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥
- 138वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः ।चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥
- 139तेन वालिनमुत्पाट्य सम्युगे ।वानराणां महाराजः कृतः स प्लवतां प्रभुः ॥
- 140तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं त्विह ।तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह ॥
- 141क्षिप्रमानीयतां दीयतां च ।यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥
- 142वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा ।देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥
- 143इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया ।मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥
- 144तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा ।मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ॥
- 145ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता ।तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात् ॥
- 146नैवं त्यज्यतामेष निश्चयः ।राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया ॥
- 147न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस ।दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥
- 148सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रम ।विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीह ॥
- 149वमुक्तो रावणः सन्दिदेश तान् ।राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥
- 150ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः ।वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासजैः पटैः ॥
- 151सिद्धसन्नाहास्ततस्ते ।तदादह्यन्त मे पुच्छं निघ्नन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥
- 152बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् ॥
- 153अघोषय नगरद्वारमागताः ।ततोऽहं सुमहद्रूपं सङ्क्षिप्य पुनरात्मनः ॥
- 154विमोचयित्वा तं बन्धं स्थितः पुनः ।आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ॥
- 155ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम् ।पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं ॥
- 156दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ।ततो मे ह्यभवन्त्रासो लङ्कां दग्धां समीक्ष्य तु ॥
- 157विनष्टा व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।लङ्कायां कश्चिदुद्देशः सर्वा पुरी ॥
- 158दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ।रामस्य हि महत्कार्यं मयेदं ॥
- 159इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः ।अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ॥
- 160जानकी न च दग्धेति ।ततो मे श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ॥
- 161अदग्धा जानकीत्येव निमित्तैश्चोपलक्षिता ।दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति ॥
- 162हृदयं च प्रहृष्टं मे वाताः ।तैर्निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ॥
- 163ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्टमानसः ।पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः ॥
- 164ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः ।प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया ॥
- 165ततः पवनचन्द्रार्क ।पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ॥
- 166राघवस्य भवतां चैव तेजसा ।सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम् ॥
- 167एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् ।अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति ॥