Vālmīki Rāmāyaṇa · The March to the Ocean
Tap a verse for its meaning
- 1हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः ॥
- 2यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।क्षिप्रमेनां सत्यमेत ते ॥
- 3। ॥
- 4अस्मिन् मुहूर्ते प्राप्ते मध्यं दिवाकरे ।सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यतः ॥
- 5सीता श्रुत्वाऽभियानं मे आशामेष्यति ।जीवितान्तेऽमृतं स्पृष्ट्वा पीत्वा विषमिवातुरः ॥
- 6। ॥
- 7च धन्यानि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि ॥
- 8उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥
- 9ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।उवाच रामो पुनरप्यर्थकोविदः ॥
- 10। ॥
- 11। ॥
- 12दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम् । परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥
- 13निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च ।अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं ॥
- 14यच्च बलं किञ्चित्तदत्रैवोपयुज्यताम् ।एतद्धि कृत्यं घोरं नो प्रयुध्यताम् ॥
- 15सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः । प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥
- 16गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः ।गवाक्षश्चाग्रतो यान्तु गवां दृप्ता इवर्षभाः ॥
- 17यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।पालयन् दक्षिणं पार्श्वमृषभो ॥
- 18दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥
- 19यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः ॥
- 20ष सम्यातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः ।सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥
- 21जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥
- 22। ॥
- 23ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य । शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा ॥
- 24। ॥
- 25शतैः शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि ।वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥
- 26तं यान्तमनुयाति स्म महती ।दृप्ताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥
- 27आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च ।क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ॥
- 28भक्षयन्तः सुगन्धीनि च च ।उद्वहन्तो महावृक्षान्मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥
- 29अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहन्ति च ।पततश्चाक्षिपन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥
- 30। ॥
- 31। ॥
- 32तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।बहुभिर्बलिभिर्भीमैर्वृताः ॥
- 33हरिः शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष ॥
- 34कोटीशतपरीवारः पनसो गजः ।अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥
- 35सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैश्च बहुभिर्वृतौ ।सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः ॥
- 36तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो ।सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयत् ॥
- 37प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।सर्वतश्च ययुर्वीरा प्लवङ्गमान् ॥
- 38एवं ते गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमलतायुतम् ॥
- 39च सुफुल्लानि तटाकानि वनानि च ।रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीतवत् ॥
- 40गराभ्याशांस्तथा जनपदानपि ।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ॥
- 41उत्ससर्प महाघोषं भीमघोष इवार्णवः ।तस्य पार्श्वे शूरास्ते ॥
- 42तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे इव चोदिताः ।कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते ॥
- 43महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्रहाभ्यां ।ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ॥
- 44। ॥
- 45उवाच परिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च ॥
- 46समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रति यास्यसि ।महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च ॥
- 47। ॥
- 48। ॥
- 49उशनाश्च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च ॥
- 50। ॥
- 51पितामहवरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।विमले च प्रकाशेते निरुपद्रवे ॥
- 52नक्षत्रवरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ॥
- 53मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते ।सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम् ॥
- 54काले कालगृहीतानां नक्षत्रं ।प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ॥
- 55प्रवान्त्यभ्यधिकं गन्धान् यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ।व्यूढानि प्रकाशन्तेऽधिकं ॥
- 56देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे ।एवमार्य समीक्ष्यैतान् प्रीतो भवितुमर्हसि ॥
- 57इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ।अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती ॥
- 58ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखदंष्ट्रायुधैर्वृता ।कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुत्थितं ॥
- 59भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य प्रभाम् ।सपर्वतवनाकाशां दक्षिणां ॥
- 60छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।उत्तरन्त्यां च सेनायां सन्ततं ॥
- 61नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् । विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वतान् ॥
- 62समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि च ।मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाधश्च साऽविशत् ॥
- 63समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम ।ते सर्वे जग्मु ॥
- 64हरयो ।हर्षवीर्यबलोद्रेकान् दर्शयन्तः परस्परम् ॥
- 65विविधांश्चक्रुरध्वनि ।तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुपेतुश्च तथाऽपरे ॥
- 66केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।प्रास्फोटयंश्च सन्निजघ्नुः पदान्यपि ॥
- 67क्षिप्य द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।आरोहन्तश्च गिरीणां गिरिगोचराः ॥
- 68मुञ्चन्ति क्ष्वेलामन्ये प्रचक्रिरे ।ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ॥
- 69जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुः ।शतैः शतसहस्रैश्च कोटीभिश्च सहस्रशः ॥
- 70वानराणां तु घोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।सा स्म याति दिवारात्रं महती ॥
- 71हृष्टा सेना भिरक्षिता ।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे ॥
- 72सीतां मुहूर्तं क्वापि नासत ।ततः पादपसम्बाधं नानामृगसमायुतम् ॥
- 73सह्यपर्वतमासेदुर्मलयं च महीधरम् । विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च ॥
- 74पश्यन्नतिययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च । ॥
- 75करवीरांश्च तिमिशान् भञ्जन्ति स्म ।अङ्कोलांश्च करञ्जांश्च प्लक्षतिन्दुकान् ॥
- 76जम्बूकामलकाजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ।प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ॥
- 77पुष्पैरवकिरन्ति तान् ।मारुतः सुखसंस्पर्शो वाति ॥
- 78षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु ।अधिकं शैलराजस्तु धातुभिः सुविभूषितः ॥
- 79प्रसृतो रेणुर्वायुवेगविघट्टितः ।सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ॥
- 80रम्येषु सर्वतः सम्प्रपुष्पिताः ।केतक्यः सिन्धुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ॥
- 81माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला वकुलास्तथा ॥
- 82स्फूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥
- 83मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव कुटजास्तथा ।धवाः शाल्मलयश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥
- 84हिन्तालास्तिमिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ॥
- 85प्लवमानैः प्लवङ्गैस्तु सर्वे ।वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शीताः पल्वलानि तथैव च ॥
- 86।प्लवैः क्रौञ्चैश्च सङ्कीर्णा ॥
- 87ऋक्षै सिंहैः शार्दूलैश्च भयावहैः ।व्यालैश्च बहुभिर्भीमैः सेव्यमानाः समन्ततः ॥
- 88पद्मैः सौगन्धिकैः फुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र ॥
- 89तस्य कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा । पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ॥
- 90अन्योन्यं स्म शैलमारुह्य वानराः ।फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ॥
- 91बुभुजुर्वानरास्तत्र पादपानां । वानराः ॥
- 92ययुः पिबन्तो हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः ॥
- 93। ॥
- 94। ॥
- 95यथा पक्वैरिव वसुन्धरा ।महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो ॥
- 96अध्यारोह शिखरं द्रुमभूषितम् ।ततः शिखरमारुह्य रामो ॥
- 97कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्य ।ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ॥
- 98आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं ।अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ॥
- 99रामो रमयतां श्रेष्ठः स स ।अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः ॥
- 100। ॥
- 101इहेदानीं सा या नः पूर्वं समुत्थिता ।अतः परमतीरोऽयं सरितां पतिः ॥
- 102न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ।तदिहैव निवेशोऽस्तु प्रस्तूयतामिति ॥
- 103यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ।इतीव स सीताहरणकर्शितः ॥
- 104रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ।सर्वाः सेना निवेश्यन्तां वेलायां ॥
- 105सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्यास्य लङ्घने ।स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ॥
- 106गच्छन्तु ज्ञेयं छन्नं भयं च नः ।रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः ॥
- 107सेनां न्यवेशयत्तीरे सागरस्य ।विरराज समीपस्थं सागरस्य च त ॥
- 108श्रीमान् द्वितीय इव सागरः ।वेलावनमुपागम्य ततस्ते ॥
- 109विनिविष्टाः परं पारं काङ्क्षमाणा ।तेषां निविशमानानां ॥
- 110महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ।सा वानराणां सुग्रीवेणाभिपालिता ॥
- 111निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ।सा महार्णवमासाद्य हृष्टा ॥
- 112वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना ।दूरपारमसम्बाधं ॥
- 113। ॥
- 114हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ।चन्द्रोदयसमुद्धूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ॥
- 115पिनष्टीव तरङ्गाग्रैरर्णवः फेनचन्दनम् ।तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीव दिगङ्गनाः ॥
- 116चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं ।दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गै ॥
- 117अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाधमसुरालयम् ॥
- 118मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा ।उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥
- 119अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बु ।सुरारिविषयं घोरं पातालविषमं सदा ॥
- 120सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत ॥
- 121सम्पृक्तं नभसाप्यम्भः सम्पृक्तं च नभोम्भसा ।तादृग्रूपे स्म दृश्येते ॥
- 122समुत्पतितमेघस्य च ।विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ॥
- 123अन्योन्यमाहताः सक्ताः सस्वनु ।ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥
- 124रत्नौघजलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं ॥
- 125ददृशुस्ते महोत्साहा ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्तमिवोर्मिभिः ॥
- 126ततो विस्मयमापन्ना ददृशुर्हरयस्तदा ।भ्रान्तोर्मिजलसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ॥