Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fall of Prahasta
Tap a verse for its meaning
- 1ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम् ।उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिन्दमः ॥
- 2क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः ।आगच्छति महावेगः किंरूपबलपौरुषः ।आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं ॥
- 3राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ।एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः ॥
- 4लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः ।वीर्यवानस्त्रविच्छूरः प्रख्यातश्च पराक्रमे ॥
- 5। ॥
- 6ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् ।अतिसञ्जातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ॥
- 7खड्गशक्त्यृष्टिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च ।गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च ॥
- 8धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां ।प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम् ॥
- 9जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान्वानरर्षभाः ।शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः ॥
- 10तेषामन्योन्यमासाद्य सुमहानभूत् ।बहूनामश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम् ॥
- 11। ॥
- 12शूलैः प्रमथिताः केचित्केचिच्च ।परिघैराहताः केचित्केचिच्छिन्नाः परश्वधैः ॥
- 13निरुच्छ्वासाः कृताः केचित्पतिता ।विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसन्धानसन्दिताः ॥
- 14केचि कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ।वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्च विदारिताः ॥
- 15वानरैश्चापि सङ्क्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः ।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा ॥
- 16वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम् ।वेमुः शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः ॥
- 17आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् ।बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि ॥
- 18वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः ।विवृत्तनयनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥
- 19नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।एते सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ॥
- 20। ॥
- 21दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः स ।राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतमपोथयत् ॥
- 22जाम्बवांस्तु सुसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ॥
- 23अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् ।वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणान्सन्त्याजयद्रणे ॥
- 24। ॥
- 25आवर्त इव सञ्जज्ञे उभयोः सेनयोस्तदा ।क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निःस्वनः ॥
- 26महता हि शरौघेण प्रहस्तो ।अर्दयामास सङ्क्रुद्धो वानरान्परमाहवे ॥
- 27वानराणां शरीरैश्च राक्षसानां च ।बभूव निचिता घोरा पतितैरिव पर्वतैः ॥
- 28सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते ।सञ्छन्ना पलाशैरिव पुष्पितैः ॥
- 29। ॥
- 30यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् ।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ॥
- 31गृध्रहंसगणाकीर्णां कङ्कसारससेविताम् ।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिःस्वनाम् ॥
- 32। ॥
- 33। ॥
- 34ततः सृजन्तं बाणौघान्प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् ।ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवङ्गमान् ॥
- 35उद्धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात् ।समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो ॥
- 36रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे ।स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे ॥
- 37नीलाय व्यसृजद्बाणान्प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः ॥
- 38महीं जग्मुर्महावेगा रुषिता इव पन्नगाः ।नीलः शरैरभिहतो निशितै ॥
- 39। ॥
- 40स तेनाभिहतः क्रुद्धो नद ।ववर्ष शरवर्षाणि प्लवङ्गानां चमूपतौ ॥
- 41तस्य बाणगणान्घोरान्राक्षसस्य महाबलः ।अपारयन्वारयितुं प्रत्यगृह्णा ॥
- 42यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ।एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षं दुरासदम् ॥
- 43निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदारुणम् ।रोषितः शरवर्षेण महान् ॥
- 44प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य ।ततः स चापमुद्गृह्य प्रहस्तस्य महाबलः ॥
- 45बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनः पुनः ।विधनुस्तु कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः ॥
- 46प्रगृह्य घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे ।तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ ॥
- 47। ॥
- 48सिंहशार्दूलचेष्टितौ ।विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ ॥
- 49काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ ।आजघान तदा नीलं ललाटे सः ॥
- 50प्रहस्तः परमायत्तस्तस्य सुस्राव शोणितम् ।ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य ॥
- 51प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज ।तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् ॥
- 52अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं ।तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः ॥
- 53। ॥
- 54। ॥
- 55बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा ।स गतासु गतेन्द्रियः ॥
- 56पपात सहसा भूमौ इव द्रुमः ।प्रभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव ॥
- 57शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ।हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महद्बलम् ॥
- 58राक्षसामप्रहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ।न शेकुः समरे स्थातुं निहते वाहिनीपतौ ॥
- 59सेतुबन्धं समासाद्य विकीर्णं सलिलं यथा ।हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते ॥
- 60रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमास्थिताः ।प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं निःसञ्ज्ञा इव तेऽभवन् ॥
- 61। ॥