Vālmīki Rāmāyaṇa · Rāvaṇa Enters the Battle
Tap a verse for its meaning
- 1तस्मिन्हते युद्धे ।भीमायुधं सागरतुल्यवेगं राक्षसराजसैन्यम् ॥
- 2गत्वाऽथ शशंसुःसेनापतिं ।तच्चापि तेषां वचनं निशम्यरक्षोधिपः ॥
- 3सङ्ख्ये निशम्यशोकार्दितः ।उवाच तान्नैरृतयोधमुख्या--निन्द्रो यथा चामरयोधमुख्यान् ॥
- 4। ॥
- 5सोऽहं विजयायाविचारयन् ।स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम् ॥
- 6। ॥
- 7अद्य पृथिवीं ।रामं च लक्ष्मणं चैव प्रेषयिष्ये ॥
- 8स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशंरथं ।प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तंसमारुरोहामरराजशत्रुः ॥
- 9स शङ्खभेरीपणवप्रणादै--रास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादैः । स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमान--स्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः ॥
- 10स शैलजीमूतनिकाशरूपै-- ।बभौ वृतो राक्षसराजमुख्योभूतैर्वृतो रुद्र इवासुरेशः ॥
- 11। ॥
- 12तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्ड--मालोक्य रामो ।विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठ--मुवाच सेनानुगतः ॥
- 13नानापताकाध्वजशस्त्रजुष्टंप्रासासिशूलायुधशस्त्रजुष्टम् ।सैन्यं गजेन्द्रोपमनागजुष्टंकस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टम् ॥
- 14ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यंविभीषणः ।शशंस रामस्य बलप्रवेकंमहात्मनां ॥
- 15योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा ।प्रकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैतिह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन् ॥
- 16योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतु--र्धून्वन्धनुः ।करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रःस वरप्रधानः ॥
- 17यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पोधन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीरः ।विस्फारयंश्चापमतुल्यमानंनाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः ॥
- 18योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षु--रारुह्य ।गजं खरं गर्जति वै महात्मामहोदरो नाम स एष वीरः ॥
- 19योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्ड--मारुह्य सन्ध्याभ्रगिरिप्रकाशम् ।प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धंपिशाच एषोऽशनितुल्यवेगः ॥
- 20यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्यविद्युत्प्रभं किङ्करवज्रवेगम् ।वृषेन्द्रमास्थाय गिरिप्रकाश--मायाति योऽसौ त्रिशिरा यशस्वी ॥
- 21असौ च कुम्भः ।समाहितः पन्नगराजकेतु--र्विस्फारयन्भाति धनुर्विधून्वन् ॥
- 22यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टंदीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य ।आयाति रक्षोबलकेतुभूत--स्त्वसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा ॥
- 23यश्चैष चापासिशरौघजुष्टंपताकिनं पावकदीप्तरूपम् । विभात्युदग्रोनरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी ॥
- 24यश्चैष नानाविधघोररूपै-- ।भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रैःसोऽसौ सुराणामपि ॥
- 25यत्रैतदिन्द्रप्रतिमं विभातिछत्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम् ।अत्रैष रक्षोऽधिपतिर्महात्माभूतैर्वृतो ॥
- 26असौ चलकुण्डलास्यो ।रक्षोधिपः सूर्य इवावभाति ॥
- 27प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिन्दमम् ।अहो दीप्तो महातेजा रावणो ॥
- 28आदित्य इव दुष्प्रेक्षो रश्मिभिर्भाति रावणः ।सुव्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं ॥
- 29देवदानववीराणां वपु भवेत् ।यादृशं वपुरेतत्प्रकाशते ॥
- 30सर्वे पर्वतसङ्काशाः सर्वे ।सर्वे दीप्तायुधधरा योधाश्चास्य महौजसः ॥
- 31। ॥
- 32ऽयमद्य मम दृष्टिपथं गतः ।अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि ॥
- 33एवमुक्त्वा ततो रामो वीर्यवान् ।लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्धृत्य ॥
- 34ततः स रक्षोऽधिपतिर्महात्मारक्षांसि तान्याह महाबलानि । चर्यागृहसुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः ॥
- 35इहागतं मां सहितं भवद्भि--र्वनौकसश्छिद्रमिदं विदित्वा ।शून्यां पुरीं दुष्प्रसहां प्रमथ्यप्रधर्षयेयुः सहसा समेताः ॥
- 36सहितांस्ततस्तान्गतेषु रक्षःसु यथानियोगम् ।व्यदारयद्वानरसागरौघं पूर्णमिवार्णवौघम् ॥
- 37तमापतन्तं सहसा समीक्ष्यदीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम् ।महत्समुत्पाट्य महीधराग्रंदुद्राव रक्षोऽधिपतिं ॥
- 38तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुंप्रगृह्य चिक्षेप ।तमापतन्तं सहसा समीक्ष्यबिभेद बाणै ॥
- 39तस्मिन्प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे पतिते पृथिव्याम् ।महाहिकल्पं शरमन्तकाभंसमाददे राक्षसलोकनाथः ॥
- 40। ॥
- 41स सायको शिताग्रः ।सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगात्गुहेरिता क्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः ॥
- 42स सायकार्तो कूजन्पृथिव्यां निपपात वीरः ।तं प्रेक्ष्यभूमौ पतितं विसञ्ज्ञंनेदुः प्रहृष्टा युधि ॥
- 43ततो सुदंष्ट्र--स्तथर्षभो ज्योतिमुखो नभश्च ।शैलान् समुद्यम्य प्रदुद्रुवुस्तं प्रति ॥
- 44तेषां प्रहारान्स चकार मोघा--न्रक्षोधिपो ।तान्वानरेन्द्रानपि बाणजालै--र्बिभेद ॥
- 45ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणै--र्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमकायाः ।ततस्तु तद्वानरसैन्यमुग्रं स बाणजालैः ॥
- 46ते पतिताः प्रवीरानानद्यमाना भयशल्यविद्धाः ।शाखामृगा रावणसायकार्ताजग्मुः ॥
- 47ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मा--नादाय रामः सहसा जगाम ।तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्यउवाच वाक्यं ॥
- 48काममार्यः सुपर्याप्तो ।विधमिष्याम्यहं नीचमनुजानीहि मां प्रभो ॥
- 49तमब्रवीन्महतेजा रामः ।गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण ॥
- 50रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुतपराक्रमः ।पि सङ्क्रुद्धो न संशयः ॥
- 51तस्य मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च लक्षय ।चक्षुषा धनुषा यत्नाद्रक्षात्मानं ॥
- 52वचः श्रुत्वा परिष्वज्याभिपूज्य च ।अभिवाद्य ततो रामं ययौ सौमित्रिराहवम् ॥
- 53स रावणं वारणहस्तबाहु--र्ददर्श दीप्तोद्यतभीमचापम् ।प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालै--स्तान्वानरान्भिन्नविकीर्णदेहान् ॥
- 54तमालोक्य महातेजा हनुमा ।निवार्य शरजालानि स रावणम् ॥
- 55रथं तस्य दक्षिणम् ।त्रासयन्रावणं धीमान्हनुमान्वाक्यमब्रवीत् ॥
- 56देवदानवगन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः ।अवध्यत्वं त्वया प्राप्तं वानरेभ्यस्तु ते भयम् ॥
- 57एष मे दक्षिणो बाहुः समुद्यतः ।विधमिष्यति ते देहाद्भूतात्मानं चिरोषितम् ॥
- 58श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं रावणो । क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥
- 59क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि ।ततस्त्वां ज्ञातविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर ॥
- 60रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत् ।प्रहृतं हि मया पूर्वमक्षं स्मर सुतं तव ॥
- 61एवमुक्तो महातेजा रावणो ।आजघानानिलसुतं रसि वीर्यवान् ॥
- 62स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः ।स्थित्वा मुहूर्तं तेजस्वी स्थैर्यं कृत्वा महामतिः ॥
- 63आजघानाभिसङ्क्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ।ततस्तलेनाभिहतो वानरेण ॥
- 64समाधूतो यथा भूमिचलेऽचलः ।सङ्ग्रामे तं तथा दृष्ट्वा रावणं तलताडितम् ॥
- 65ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुरैः । महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥
- 66। ॥
- 67मम वीर्येण यस्त्वं जीवसि रावण ।सकृत्तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं ॥
- 68ततस्त्वां मामिका मुष्टिर्नयिष्यति ।ततो मारुतिवाक्येन क्रोधस्तस्य तदाज्वलत् ॥
- 69संरक्तनयनो यत्ना दक्षिणम् । वेगेन वानरोरसि वीर्यवान् ॥
- 70हनुमा पुनः पुनः ।विह्वलं तु तदा दृष्ट्वा हनुमन्तं महाबलम् ॥
- 71रथेनातिरथः शीघ्रं प्रति समभ्यगात् ।राक्षसानामधिपति प्रतापवान् ॥
- 72। ॥
- 73स शरौघसमायस्तो नीलः ।करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोधिपतयेऽसृजत् ॥
- 74हनुमानपि तेजस्वी महामनाः ।विप्रेक्षमाणो सरोषमिदमब्रवीत् ॥
- 75नीलेन सह रावणं ।अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम् ॥
- 76। ॥
- 77तद्विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः ।कालाग्निरिव जज्वाल क्रोधेन ॥
- 78सोऽश्वकर्णान्धवान्सालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान् ।अन्यांश्च विविधान्वृक्षान्नीलश्चिक्षेप ॥
- 79स तान्वृक्षान्समासाद्य रावणः ।अभ्यवर्षत्सुघोरेण शरवर्षेण ॥
- 80अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः ।ह्रस्वं कृत्वा तदा रूपं निपपात ह ॥
- 81पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समुपस्थितम् ।जज्वाल रावणः क्रोधात्ततो नीलो च ॥
- 82ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे च तं हरिम् ।लक्ष्मणोऽथ हनूमांश्च दृष्ट्वा रामश्च ॥
- 83। ॥
- 84ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्षाः ।नीललाघवसम्भ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे ॥
- 85वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा ।सम्भ्रमाविष्टहृदयो न किञ्चित्प्रत्यपद्यत ॥
- 86आग्नेयेनाथ सम्युक्तं गृहीत्वा रावणः शरम् ।ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत ॥
- 87। ॥
- 88जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्तोऽसि वानर ।तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसि त्वमनेकशः ॥
- 89तथापि त्वां मया युक्तः सायकोऽस्त्रप्रयोजितः ।जीवतं परिरक्षन्तं जीविताद्भ्रंशयिष्यति ॥
- 90एवमुक्त्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।सन्धाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत् ॥
- 91सोऽस्त्रयुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः । सहसा निपपात महीतले ॥
- 92सम्योगादात्मनश्चापि तेजसा ।जानुभ्यामपतद्भूमौ न च प्राणैर्व्ययुज्यत ॥
- 93विसञ्ज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः ।रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे ॥
- 94आसाद्य तु वारयित्वा स्थितो ज्वलन् । कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥
- 95तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वोविस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम् ।अभ्येहि मामेव न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धुमर्हः ॥
- 96स तस्य वाक्यं प्रतिपूर्णघोषंज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा ।आसाद्य सौमित्रिमवस्थितं तंकोपान्वितो वाक्यमुवाच रक्षः ॥
- 97सि मे राघव दृष्टिमार्गंप्राप्तोन्तगामी विपरीतबुद्धिः ।अस्मिन् क्षणे यास्यसि मृत्युदेशंसंसाद्यमानो मम बाणजालैः ॥
- 98तमाह सौमित्रिरविस्मयानोगर्जन्तमुद्वृत्तशिताग्रदंष्ट्रम् ।राजन्न गर्जन्ति महाप्रभावाविकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ ॥
- 99जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्रबलं प्रतापं च पराक्रमं च ।अवस्थितोऽहं शरचापपाणि--रागच्छ किं ॥
- 100स एवमुक्तः कुपितः ससर्जरक्षोऽधिपः सप्त शरा ।ताँल्लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खै--श्चिच्छेद बाणै ॥
- 101तान्प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्ता--न्निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान् । क्रोधवशं जगामससर्ज चान्यान्निशितान्पृषत्कान् ॥
- 102स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं कार्मुकसम्प्रयुक्तम् ।क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैःशरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च ॥
- 103स बाणजालान्यथ तानि तानिमोघानि पश्यं ।विसिष्मिये लक्ष्मणपुनश्च बाणान्निशितान्मुमोच ॥
- 104स लक्ष्मणश्चाशु शरान् शिताग्रान्महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगान् ।सन्धाय चापे ज्वलनप्रकाशान्ससर्ज रक्षोधिपते ॥
- 105स तान्प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्र--श्छित्त्वा च ताँल्लक्ष्मणमाजघान ।शरेण कालाग्निसमप्रभेणस्वयम्भुदत्तेन ललाटदेशे ॥
- 106स लक्ष्मणो रावणर्त--श्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य ।पुनश्च सञ्ज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्रा--च्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः ॥
- 107त्रिभिराजघानबाणैस्तदा शिताग्रैः ।स सायकार्तो विचचाल राजाकृच्छ्राच्च सञ्ज्ञां पुनराससाद ॥
- 108। ॥
- 109स तां विधूमानलसन्निकाशांवित्रासिनीं वानरवाहिनीनाम् ।चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं राक्षसराष्ट्रनाथः ॥
- 110तामापतन्तीं भरतानुजोऽस्त्रैःजघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः ।तथापि सा तस्य विवेश शक्तिःबाह्वन्तरं दाशरथेर्विशालम् ॥
- 111स शक्तिसमाहतः सन्मुहुः प्रजज्वाल ।तं विह्वलन्तं सहसाभ्युपेत्यजग्राह राजा तरसा भुजाभ्याम् ॥
- 112हिमवान्मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः ।शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न सङ्ख्ये ॥
- 113शक्त्या ब्राह्म्यापि सौमित्रिस्ताडितस्तु स्तनान्तरे ।विष्णोरचिन्त्यं स्वं भागमात्मानं प्रत्यनुस्मरन् ॥
- 114ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं ।तं पीडयित्वा बाहुभ्यामप्रभुर्लङ्घनेऽभवत् ॥
- 115अथैवं वैष्णवं भागं मानुषं देहमास्थितम् ।अथ क्रुद्धो रावणं समभिद्रवत् ॥
- 116। ॥
- 117चचाल च पपात च ।आस्यैः सनेत्रश्रवणैर्ववाम बहु ॥
- 118विघूर्णमानो निश्चेष्टो रथोपस्थ उपाविशत् ।विसञ्ज्ञो मूर्छितश्चासीन्न च स्थानं समालभत् ॥
- 119विसञ्ज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे ।ऋषयो वानराः सर्वे नेदुर्देवाः सवासवाः ॥
- 120हनुमानपि लक्ष्मणं रावणार्दितम् ।अनयद्राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम् ॥
- 121वायुसूनोः परमया च सः ।शत्रूणामप्रकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत्कपेः ॥
- 122तं समुत्सृज्य सा सौमित्रिं युधि ।रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनरुपागता ॥
- 123। ॥
- 124रावणोऽपि प्राप्य सञ्ज्ञां महाहवे ।आददे निशितान्बाणान् जग्राह च ॥
- 125। ॥
- 126अथैनमुपसङ्गम्य क्यमब्रवीत् ।मम पृष्ठं समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि ॥
- 127विष्णुर्यथा गरुत्मन्तं बलवन्तं समाहितः ।तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् ॥
- 128आरुरोह महाशूरो बलवन्तं महाकपिम् ।रथस्थं रावणं सङ्ख्ये ददर्श ॥
- 129तमालोक्य महतेजाः प्रदुद्राव स राघवः ।वैरोचनिमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः ॥
- 130ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं वज्रनिष्पेषनिःस्वनम् ।गिरा रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह ॥
- 131। ॥
- 132यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान्वास्वयम्भुवैश्वानरशङ्करान्वा ।गमिष्यसि त्वं दश वा दिशोऽथवातथापि मे नाद्य गतो ॥
- 133यश्चैव शक्त्याभिहतस्त्वयाऽद्यइच्छन्विषादं सहसाभ्युपेतः ।स एव रक्षोगणराज तवाद्य युद्धे ॥
- 134एतेन चाप्यद्भुतदर्शनानिशरैर्जनस्थानकृतालयानि ।चतुर्दशान्यात्तवरायुधानिरक्षःसहस्राणि ॥
- 135राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाकपिम् ।वायुपुत्रं महावीर्यं वहन्तं राघवं रणे ॥
- 136महताविष्टः पूर्ववैरमनुस्मरन् ।आजघान शरैस्तीक्ष्णैः कालानलशिखोपमैः ॥
- 137राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः । भूयस्तेजोऽभ्यवर्धत ॥
- 138ततो रामो महातेजा रावणेन ।दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं वशमेयिवान् ॥
- 139तस्याभिचङ्क्रम्य रथं सचक्रंसाश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् ।ससारथिं साशनिशूलखड्गंरामः प्रचिच्छेद शरैः ॥
- 140अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघानबाणेन वज्राशनिसन्निभेन ।भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे मेरुं भगवानिवेन्द्रः ॥
- 141यो वज्रपाताशनिसन्निपाता--न्न चुक्षुभे नापि राजा ।स रामबाणाभिहतो भृशार्त--श्चचाल चापं च मुमोच वीरः ॥
- 142तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामःसमाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम् ।तेनार्कवर्णं सहसा किरीटंचिच्छेद रक्षोधिपतेर्महात्मा ॥
- 143तं निर्विषाशीविषसन्निकाशंशान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम् ।गतश्रियं कृत्तकिरीटकूटंउवाच रामो युधि ॥
- 144कृतं त्वया कर्म महत्सुभीमंहतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम् ।तस्मात्परिश्रान्त इव व्यवस्यन त्वां शरैर्मृत्युवशं नयामि ॥
- 145गच्छानुजानामि रणार्दितस्त्वंप्रविश्य लङ्काम् ।आश्वास्य निर्याहि रथी च धन्वीतदा बलं द्रक्ष्यसि मे रथस्थः ॥
- 146स एवमुक्तो हतदर्पहर्षोनिकृत्तचापः स हताश्वसूतः ।शरार्दितः कृत्तमहाकिरीटोविवेश लङ्कां सहसा स राजा ॥
- 147। ॥
- 148तस्मिन्प्रभिन्ने सुरासुरा भूतगणा दिशश्च ।ससागराः सर्षिमहोरागाश्चतथैव भूम्यम्बुचराश्च ॥