Vālmīki Rāmāyaṇa · The Awakening of Kumbhakarṇa
Tap a verse for its meaning
- 1। ॥
- 2मातङ्ग इव सिंहेन गरुडेनेव ।अभिभूतोऽभवद्राजा राघवेण महात्मना ॥
- 3। ॥
- 4स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य ।विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥
- 5। ॥
- 6। ॥
- 7। ॥
- 8तमिमं मानुषं मन्ये रामं । अनरण्येन यत्पुरा ॥
- 9उत्पत्स्यते हि मद्वंशे पुरुषो ।यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम् ॥
- 10निहनिष्यति सङ्ग्रामे त्वां दुर्मते ।शप्तोऽहं च यदा सा धर्षिता पुरा ॥
- 11सेयं सीता महाभागा जाता ।उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका ॥
- 12यथोक्तास्तपसा प्राप्तं न मिथ्या ।एतदेवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ ॥
- 13राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्या ।स चाप्रतिमगम्भीरो ॥
- 14ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।स पराजितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ॥
- 15ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ।द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम् ॥
- 16कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।सुखं स्वपिति निश्चिन्तः ॥
- 17नव षट् सप्त चाष्टौ च राक्षसः ।मन्त्रयित्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमेऽहनि ॥
- 18तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ।स तु सङ्ख्ये महाबाहुः सर्वरक्षसाम् ॥
- 19च क्षिप्रमेव वधिष्यति ।एष केतुः परः सङ्ख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम् ॥
- 20कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो रतः ।रामेण हि निरस्तस्य सङ्ग्रामेस्मि ॥
- 21। ॥
- 22ईदृशे प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते ।ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः ॥
- 23जग्मुः कुम्भकर्णनिवेशनम् ।ते रावण समादिष्टा ॥
- 24गन्धमाल्यांस्तथा भक्ष्यानादाय सहसा ययुः ।तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो ॥
- 25कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्य निःश्वासादवधूता महाबलाः ॥
- 26प्रतिष्ठमानः यत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां ॥
- 27। ॥
- 28। ॥
- 29त्रासयन्तं शयानं भीमदर्शनम् ।भीमनासापुटं तं तु ॥
- 30शय्यायां न्यस्तसर्वाङ्गं ।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटिनमरिन्दमम् ॥
- 31ददृशुर्नैरृतव्याघ्रं कुम्भकर्णं ।ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस्तदा ॥
- 32मांसानां मेरुसङ्काशं राशिं परमतर्पणम् ।मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च सञ्चयान् ॥
- 33चक्रुर्नैरृतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ।ततः मद्यानि विविधानि च ॥
- 34पुरस्तात्कुम्भकर्णस्य चक्रु ।लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन ॥
- 35दिव्यैराच्छादयामासुर्माल्यैर्गन्धैः सुगन्धिभिः ।धूपं सुगन्धं ससृजुस्तुष्टुवुश्च परन्तपम् ॥
- 36जलदा इव चोन्नेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।शङ्खानापूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् ॥
- 37तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते ।कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते ॥
- 38सशङ्खभेरीपणवप्रणाद--मास्फोटितक्ष्वेलित ।दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तःश्रुत्वा विहङ्गाः सहसा निपेतुः ॥
- 39यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मान कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः ।ततो मुसुण्ठी सर्वेरक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ॥
- 40तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभि--र्वृक्षैस्तलैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णंरक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥
- 41तस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।राक्षसा बलवन्तोऽपि स्थातुं रः ॥
- 42ततः परिहिता गाढं राक्षसा ।रीः शङ्खकुम्भगणांस्तदा ॥
- 43दशराक्षससाहस्रा युगपत्पर्यवादयन् ।नीलाञ्जनचयाकारास्ते तु तं प्रत्यबोधयन् ॥
- 44अभिघ्नन्तो नदन्तश्च तु सः ।यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा ॥
- 45ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ।अश्वानुष्ट्रान्खरान्नागान् जघ्नु ॥
- 46भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ।निजघ्नुश्चास्य गात्राणि ॥
- 47मुद्गरैर्मुसलैश्चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ।तेन शब्देन महता ॥
- 48सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते ।ततः सहस्रं भेरीणां युगपत्समहन्यत ॥
- 49मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानां समन्ततः ।एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते ॥
- 50। ॥
- 51तद्रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये ।अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रु ॥
- 52केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च ।उदकुम्भशतान्यन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः ॥
- 53। ॥
- 54मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातय ।रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः ॥
- 55वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ।वारणानां सहस्रं तु शरीरेऽस्य प्रधावितम् ।कुम्भकर्णस्ततो बुद्धः स्पर्शं परमबुध्यत ॥
- 56स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षै--रचिन्तयंस्तान्विपुलान्प्रहारान् । क्षुद्भयपीडितश्चविजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥
- 57स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौविक्षिप्य गिरिशृङ्गसारौ ।विवृत्य वक्त्रं बडबामुखाभंनिशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥
- 58तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं ।ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥
- 59स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः ।निःश्वासश्चास्य सञ्जज्ञे पर्वतादिव ॥
- 60रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य तद्बभौ ।तपान्ते सबलाकस्य व विवर्षतः ॥
- 61। ॥
- 62ततस्त्वदर्शयन्सर्वान्भक्ष्यांश्च विविधान्बहून् ।वराहाव स बभक्ष महाबलः ॥
- 63अदन्बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितः पिबन् ।मेदः कुम्भांश्च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥
- 64। ॥
- 65निद्राविशदनेत्रस्तु कलुषीकृत ।चारयन्सर्वतो दृष्टिं तान्ददर्श निशाचरान् ॥
- 66स सर्वान्सान्त्वयामास नैरृता ।बोधनाद्विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ॥
- 67किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः ।कच्चित्सुकुशलं राज्ञो भयवानेष वा न किम् ॥
- 68अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् ।यदर्थमेवं त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥
- 69अद्य भयमुत्पाटयाम्यहम् ।पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथाऽनलम् ॥
- 70न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां ।तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥
- 71एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णं महाबलम् ।यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरुवाच ह ॥
- 72न नो दैवकृतं किञ्चिद्भयमस्ति कदाचन । भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते ॥
- 73न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् ।यादृशं मानुषं राजन्भयमस्मानुपस्थितम् ॥
- 74पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता ।सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥
- 75। ॥
- 76स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो ।मृतेति सम्युगे मुक्तो रामेणादित्यतेजसा ॥
- 77। ॥
- 78स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि ।कुम्भकर्णो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥
- 79। ॥
- 80राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां ।रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि ॥
- 81। ॥
- 82। ॥
- 83। ॥
- 84तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् ।राक्षसास्त्वरिता जग्मु ॥
- 85ततो गत्वा दशग्रीवमासीनं ।ऊचु सर्व एव निशाचराः ॥
- 86प्रबुद्धः कुम्भकर्णोऽयं भ्राता ते ।कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यस्येनमिहागतम् ॥
- 87रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान् ।द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च ॥
- 88तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य ।कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ॥
- 89द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा ।गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं ॥
- 90कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् ।तथेत्युक्त्वा महाबाहुः शयनादुत्पपात ह ॥
- 91। ॥
- 92ततस्ते त्वरितास्तस्य राक्षसा रावणाज्ञया । विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ॥
- 93पीत्वा गमनायोपचक्रमे ।ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः ॥
- 94कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः ।भ्रातुः स भवनं गच्छन्रक्षोगणसमन्वितः ।कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत ॥
- 95स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतःशतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ॥
- 96तं राजमार्गस्थममित्रघातिनंवनौकसस्ते सहसा बहिः स्थिताः ।दृष्ट्वाप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पंवितत्रसुस्ते हरियूथपालाः ॥
- 97केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामंव्रजन्ति केचि पतन्ति ।केचिद्दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्तिकेचिद्भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥
- 98तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनंस्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा ।वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतंभयार्दिता दुद्रुविरे ततस्ततः ॥