Vālmīki Rāmāyaṇa · The Mountain of Herbs
Tap a verse for its meaning
- 1तयोस्तदा सादितयो रणाग्रेमुमोह ।सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तोन चापि किञ्चित्प्रतिपेदिरे ते ॥
- 2ततो विषण्णं समवेक्ष्य सैन्यंविभीषणो ।उवाच शाखामृगराजवीरा--नाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥
- 3मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालोयदार्यपुत्रौ ह्यवशौ विषण्णौ ।स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौयत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ॥
- 4तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवा ब्राह्मममोघवेगम् ।तन्मानयन्तौ युधि राजपुत्रौनिपातितौ कोऽत्र विषादकालः ॥
- 5ब्राह्ममस्त्रं ततो धीमान्मानयित्वा तु ।विभीषणवचः श्रुत्वा हनुमांस्तमथाब्रवीत् ॥
- 6एतस्मिन्निहते सैन्ये वानराणां ।यो यो धारयते तमाश्वासयावहै ॥
- 7तावुभौ युगपद्वीरौ हनुम ।उल्काहस्तौ तदा रात्रौ विचेरतुः ॥
- 8भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः ।स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ॥
- 9पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते ॥
- 10सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम् ।गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ॥
- 11मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा ।एतांश्चान्यांस्ततो वीरौ ददृशाते ॥
- 12सप्तषष्टिर्हताः वानराणां तरस्विनाम् ।अह्नः पञ्चमशेषेण स्वयम्भुवः ॥
- 13सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम् ।मार्गते जाम्बवन्तं स हनुमान्सविभीषणः ॥
- 14। ॥
- 15दृष्ट्वा तमुपसङ्गम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ।कच्चिदार्य शरैस्तीक्ष्णैः प्राणा न ध्वंसितास्तव ॥
- 16विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।कृच्छ्रादभ्युद्गिरन्वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥
- 17महावीर्य त्वाऽभिलक्षये ।पीड्यमानः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा ॥
- 18अञ्जना येन च नैरृत ।हनुमान्वानरश्रेष्ठः प्राणान्धारयते क्वचित् ॥
- 19। ॥
- 20नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे ।आर्य सन्दर्शितः स्नेहो यथा परः ॥
- 21। ॥
- 22तस्मिन्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम् ।हनुमत्युज्झितप्राणे वयं हताः ॥
- 23धरते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि ।वैश्वानरसमो वीर्ये ततो भवेत् ॥
- 24ततो वृद्धमुपागम्य नियमेनाभ्यवादयत् ।गृह्य जाम्बवतः पादौ हनुमा ॥
- 25श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं तथाऽपि व्यथितेन्द्रियः ।पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते स्मर्क्षपुङ्गवः ॥
- 26ततोऽब्रवीन्महातेजा हनुमन्तं स जाम्बवान् ।आगच्छ वानरांस्त्रातुमर्हसि ॥
- 27नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां ।त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन ॥
- 28। ॥
- 29गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम् ।हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनुमन्गन्तुमर्हसि ॥
- 30ततः काञ्चनमत्युच्चमृषभं ।कैलासशिखरं चापि द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥
- 31तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम् ।सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्योषधिपर्वतम् ॥
- 32तस्य वानरशार्दूल चतस्रो मूर्ध्नि सम्भवाः ।द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्त्यो ॥
- 33मृतसञ्जीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि ।सावर्ण्यकरणीं चैव सन्धानकरणीं तथा ॥
- 34ताः सर्वा हनुमन्गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।आश्वासय हरीन्प्राणैर्योज्य ॥
- 35श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनुमा । बलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ॥
- 36स पर्वततटाग्रस्थः पीडय ।हनुमान्दृश्यते वीरो ॥
- 37हरिपादविनिर्भग्नो स पर्वतः ।न शशाक तदाऽऽत्मानं सोढुं भृशनिपीडितः ॥
- 38तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः ।शृङ्गाणि च पीडितस्य हनूमता ॥
- 39। ॥
- 40सा घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा । रात्रौ प्रनृत्तैवाभवत्तदा ॥
- 41पृथिवीधरसङ्काशो निपीड्य धरणीधरम् ।पृथिवीं सार्णवां ॥
- 42आरुरोह तदा तस्माद्धरि ।मेरुमन्दरसङ्काशं नानाप्रस्रवणाकुलम् ॥
- 43नानाद्रुमलताकीर्णं विकासिकमलोत्पलम् ।सेवितं देवगन्धर्वैः ॥
- 44विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णं ॥
- 45सर्वानाकुलयंस्तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान्मेघसङ्काशो मारुतात्मजः ॥
- 46पद्भ्यां तु शैलमापीड्य ।विवृत्योग्रं च्चैस्त्रासयन्निव राक्षसान् ॥
- 47तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमद्भुतम् ।लङ्कास्था राक्षसाः सर्वे न शेकुः स्पन्दितुं ॥
- 48नमस्कृत्वाऽथ रामाय मारुति ।राघवार्थे परं कर्म समीहत ॥
- 49स पुच्छमुद्यम्य भुजङ्गकल्पंविनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुञ्च्य ।विवृत्य वक्त्रं बडबामुखाभ--मापुप्लुवे व्योमनि ॥
- 50स वृक्षषण्डांस्तरसाऽऽजहारशैलान् शिलाः प्राकृतवानरांश्च ।बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्ना--स्ते क्षीणवेगाः ॥
- 51स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौभूजौ भुजङ्गारिनिकाशवीर्यः ।जगाम मेरुं नगराजमग्र्यंदिशः प्रकर्षन्निव ॥
- 52स सागरं घूर्णितवीचिमालंतदा भृशं भ्रामितसर्वसत्त्वम् ।समीक्षमाणः सहसा जगामचक्रं यथा ॥
- 53स पर्वतान्वृक्षगणान्सरांसिनदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि ।स्फीतान्जनान्तानपि सम्प्रवीक्ष्यजगाम वेगा ॥
- 54आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतक्लमः ।हनुमांस्त्वरितो वीरः पितृतुल्यपराक्रमः ॥
- 55जवेन महता युक्तो मारुतिर्मारुतो यथा ।जगाम हरिशार्दूलो दिशः शब्देन पूरयन् ॥
- 56स्मरन्जाम्बवतो वाक्यं मारुतिर्वातरंहसा ।ददर्श सहसा चापि हिमवन्तं महाकपिः ॥
- 57नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरम् ।श्वेताभ्रचयसङ्काशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः ।शोभितं विविधैर्वृक्षैरगम ॥
- 58स तं समासाद्य महानगेन्द्र--मतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् ।ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणिसुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि ॥
- 59स ब्रह्मकोशं रजतालयं चशक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम् ।हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तंददर्श वैवस्वतकिङ्करांश्च ॥
- 60वज्रालयं वैश्रवणालयं चसूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च ।ब्रह्मासनं शङ्करकार्मुकं चददर्श नाभिं च ॥
- 61कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां चतथर्षभं काञ्चनशैलमग्र्यम् ।सन्दीप्तसर्वौषधिसम्प्रदीप्तंददर्श ॥
- 62स तं समीक्ष्यानलरश्मिदीप्तंविसिष्मिये ।आवृत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रंतत्रौषधीनां विचयं चकार ॥
- 63। ॥
- 64महौषध्यस्ततः सर्वास्तस्मिन्पर्वतसत्तमे ।विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम् ॥
- 65स ता हनुमानपश्यन्चुकोप कोपाच्च भृशं ननाद ।अमृष्यमाणोऽग्निनिकाशचक्षुःमहीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ॥
- 66किमेतदेवं सुविनिश्चितं तेयद्राघवेनासि ।पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतोविकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र ॥
- 67स तस्य शृङ्गं सनगं सनागंसकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम् ।विकीर्णकूटज्वलिताग्रसानुंप्रगृह्य वेगात्सहसोन्ममाथ ॥
- 68स तं समुत्पाट्य खमुत्पपातवित्रास्य लोकान्ससुरासुरेन्द्रान् ।संस्तूयमानः खचरैरनेकैःजगाम वेगा ॥
- 69स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नःतं भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य ।बभौ तदा भास्करसन्निकाशोरवेः समीपे प्रतिभास्कराभः ॥
- 70स तेन शैलेन भृशं रराजशैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु ।सहस्रधारेण सपावकेनचक्रेण खे विष्णुरिवार्पितेन ॥
- 71तं प्रेक्ष्य विनेदुरुच्चैःस तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद ।तेषां समुद्घुष्टरवं निशम्यलङ्कालया भीमतरं विनेदुः ॥
- 72ततो महात्मा निपपात तस्मिन्शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये ।हर्युत्तमेभ्यः शिरसाऽभिवाद्यविभीषणं तत्र स सस्वजे च ॥
- 73तावप्युभौ तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् ।बभूवतुस्तत्र तदा विशल्या--वुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥
- 74सर्वे विशल्या विरुजः क्षणेनहरिप्रवीरा निहताश्च ये स्युः ।गन्धेन तासां प्रवरौषधीनांसुप्ता निशान्तेष्विव सम्प्रबुद्धाः ॥
- 75यदाप्रभृति लङ्कायां युध्यन्ते कपिराक्षसाः ।तदाप्रभृति मानार्थमाज्ञया च ॥
- 76ये हन्यन्ते रणे तत्र कपिकुञ्जरैः ।हताहतास्तु क्षिप्यन्ते सर्व एव तु सागरे ॥
- 77ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तुतमोषधीशैलमुदग्रवीर्यः ।निनाय वेगाद्धिमवन्तमेवपुनश्च समाजगाम ॥