Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fall of Kumbha
Tap a verse for its meaning
- 1प्रवृत्ते सङ्कुले तस्मिन्घोरे वीरजनक्षये । कम्पनं वीरमाससाद ॥
- 2आहूय सोऽङ्गदं डयामास वेगितः । कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥
- 3स सञ्ज्ञां प्राप्य चिक्षेप शिखरं गिरेः ।अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥
- 4ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे ।रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत् ॥
- 5सोऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा वेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः समविग्रहैः ॥
- 6क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभि ॥
- 7अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो ।धनुरग्र्यं रथं बाणान्ममर्द तरसा बली ॥
- 8शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे । दिवं क्रुद्धो वेगवानविचारयन् ॥
- 9तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली ।करेण तस्य तं खड्गं च ॥
- 10तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततोऽङ्गदः ।यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः ॥
- 11तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनः पुनः ।वालिपुत्रोऽभिदुद्राव परानरीन् ॥
- 12आयसीं तु गदां वीरः प्रगृह्य ।शोणिताक्षः समाविध्य तमेवानुपपात ह ॥
- 13प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली ।रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥
- 14तयोर्मध्ये शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाभवत् ॥
- 15अङ्गदं परिरक्षान्तौ एव च ।तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया ॥
- 16अभिपेतु प्रतियत्ता महाबलाः ।राक्षसा वानरान्रोषादसिचर्मगदाधराः ॥
- 17त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुङ्गवैः ।संसक्तानां महद्युद्धमभव ॥
- 18ते तु मादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे ।खड्गेन प्रतिचिच्छेद तान्प्रजङ्घो महाबलः ॥
- 19रथानश्वान्द्रुमैः शैलैस्ते प्रचिक्षिपुराहवे । प्रतिचिच्छेद तान्यूपाक्षो ॥
- 20सृष्टान्द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान् ।बभञ्ज मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान् ॥
- 21उद्यम्य विपुलं खड्गं ।प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः ॥
- 22तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः ।आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा ॥
- 23बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स ।वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः ॥
- 24तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गमुत्पलसन्निभम् ।मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥
- 25स महावीर्यमङ्गदं ।आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह ॥
- 26स सञ्ज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान् ।प्रजङ्घस्य कायापातयत् क्षितौ ॥
- 27स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षः निहते रणे ।अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे ॥
- 28तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन् ।आजघानोरसि क्रुद्धो जग्राह च बलाद्बली ॥
- 29गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः ।आजघान वक्षसि द्विविदं ततः ॥
- 30स गदाभिहतस्तेन चचाल च महाबलः ।उद्यतां च पुनस्तस्य द्विविदो गदाम् ॥
- 31एतस्मिन्नन्तरे वीरो मैन्दो वानरयूथपः ।यूपाक्षं ताडयामास रसि वीर्यवान् ॥
- 32तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवङ्गाभ्यां ।चक्रुतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम् ॥
- 33द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे । च वेगेन क्षितावाविध्य वीर्यवान् ॥
- 34यूपाक्षमपि सङ्क्रुद्धो मैन्दो वानरयूथपः । बाहुभ्यां स पपात क्षितौ ॥
- 35व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णसुतो यतः ॥
- 36आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवङ्गमैः ॥
- 37निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं ततः ।कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म ॥
- 38स धनु प्रगृह्य सुसमाहितः ।मुमोचाशीविषप्रख्यान् शरान्देहविदारणान् ॥
- 39तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं ।विद्युदैरावतार्चिष्माद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ॥
- 40जघान द्विविदं तदा ।तेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥
- 41। ॥
- 42। ॥
- 43। ॥
- 44सन्धाय चान्यं सुमुखं शरमासीविषोपमम् ।आजघान महातेजा वक्षसि ॥
- 45। ॥
- 46अङ्गदो दृष्ट्वा पतितौ तु महाबलौ ।अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥
- 47तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः ।त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणै तोमरैः ॥
- 48। ॥
- 49। ॥
- 50स प्रचिच्छेद तान्सर्वान्बिभेद च पुनः शिलाः । श्रीमान्वालिपुत्रसमीरितान् ॥
- 51। ॥
- 52तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने । पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते ॥
- 53सालमासन्नमेकेन परिजग्राह ।सम्पीड्य चोरसि स्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च ॥
- 54किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ यथा ।तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं ॥
- 55समुत्सृजन्तं पश्यतां सर्वरक्षसाम् ।स बिभेद शितै सप्तभिः कायभेदनैः ॥
- 56अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च ।अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव ॥
- 57दुरासदं हरिश्रेष्ठं न्ये न्यवेदयन् ।रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं रणाजिरे ॥
- 58व्यादिदेश हरिश्रेष्ठान् ।ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य ॥
- 59अभिपेतुः सुसङ्क्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।ततो द्रुमशिलाहस्ताः ॥
- 60रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः । वेगदर्शी च वानरः ॥
- 61कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ।समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रा ॥
- 62आववार जलाशयम् ।तस्य बाणपथं प्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ॥
- 63वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव ।तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् ॥
- 64। ॥
- 65शैलसानुचरं नागं वेगवानिव ।उत्पाट्य च महाशैलानश्वकर्णान्धवान्बहून् ॥
- 66अन्यांश्च विविधान्वृक्षांश्चिक्षेप च महाबलः ।तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् ॥
- 67शीघ्रं चिच्छेद ।अभिलक्षेण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः ॥
- 68आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः ।द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन ॥
- 69श्रीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च तान् शरान् ॥
- 70कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
- 71अब्रवी कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् । वीर्यं ते बाणवेगवदद्भुतम् ॥
- 72सन्नतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ।प्रह्लादबलिवृत्रघ्न ॥
- 73एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवृत्ततः ।त्वामेवैकं महाबाहुं चापहस्तमरिन्दमम् ॥
- 74त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्व कर्माणि मम पश्यतः ॥
- 75। ॥
- 76। ॥
- 77महाविमर्दं मया सह तवाद्भुतम् ।अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ॥
- 78। ॥
- 79उपालम्भभयाच्चापि नासि मया हतः ।कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥
- 80तेन सावमानेन मानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥
- 81ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा ।गजाविवाहितमदौ निश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः ॥
- 82कर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ ॥
- 83तयोः निमग्ना चाभवन्मही ।व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे ॥
- 84ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो ।पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम् ॥
- 85ततः कुम्भनिपातेन समुत्थितः ।विन्ध्यमन्दरसङ्काशो विससर्प समन्ततः ॥
- 86ततः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपत्य च ।आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगेन ॥
- 87तस्य च पुस्फोट बहु सुस्राव ।स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥
- 88तदा वेगेन तत्रासी प्रज्वलितं मुहुः ।वज्रनिष्पेषसञ्जाता ज्वाला यथा गिरौ ॥
- 89। ॥
- 90अर्चिः सहस्रविकचं रविमण्डलसप्रभम् ।स पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥
- 91स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशताडितः ।निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव ॥
- 92। ॥
- 93पततो रूपं भग्नस्योरसि ।बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः ॥
- 94तस्मिन्हते भीमपराक्रमेणप्लवङ्गमानामृषभेण युद्धे ।मही सशैला सवना चचालभयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥