Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fall of the Charioteer
Tap a verse for its meaning
- 1युध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ ।प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परवधैषिणौ ॥
- 2तौ द्रष्टुकामः सङ्ग्रामे परस्परगतौ बली ।शूरः स तस्थौ ॥
- 3। ॥
- 4ते शराः निपतन्तः समाहिताः ।राक्षसान्दारयामासु महागिरीन् ॥
- 5विभीषणस्यानुचरास्तेऽपि ।चिच्छिदुः समरे वीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ॥
- 6राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः ।बभौ मध्ये प्रहृष्टानां ॥
- 7ततः सञ्चोदयानो वै हरीन्रक्षोरणप्रियान् ।उवाच वचनं काले कालज्ञो ॥
- 8। ॥
- 9अस्मिन्विनिहते पापे राक्षसे । तु शेषमस्य हतं बलम् ॥
- 10। ॥
- 11जम्बुमाली महामाली तीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च वज्रदंष्ट्रश्च ॥
- 12विकटो निघ्नस्तपनो दम एव च । प्रघसश्चैव प्रजङ्घो जङ्घ एव च ॥
- 13अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च ।विद्युज्जिह्वो द्विजिह्वश्च सूर्यशत्रुश्च राक्षसः ॥
- 14अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनः ॥
- 15एतान्निहत्यातिबलान्बहू ।बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ॥
- 16एतावदेव शेषं वो जेतव्यमिह ।हताः सर्वे समागम्य राक्षसा ॥
- 17। ॥
- 18मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुद्ध्यति ।तमेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति ॥
- 19सम्भूय भृत्यानस्य समीपगान् ।इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः ॥
- 20जहृषिरे लाङ्गूलानि च विव्यधुः ।ततस्ते क्ष्वेलन्तश्च मुहुर्मुहुः ॥
- 21मुमुचुर्विविधान्नादा बर्हिणः । तैः सर्वैः स्वयूथैरपि संवृतः ॥
- 22। ॥
- 23परिवव्रु तमनेकविधायुधाः ।शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टिशैर्यष्टितोमरैः ॥
- 24जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ।स सम्प्रहारस्तुमुलः सञ्जज्ञे कपिरक्षसाम् ॥
- 25देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो ।हनुमानपि सङ्क्रुद्धः वीर्यवान् ॥
- 26स लक्ष्मणं स्वयं पृष्ठादवरोप्य महामनाः ।रक्षसां कदनं चक्रे समासाद्य सहस्रशः ।स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद्युधि ॥
- 27लक्ष्मणं परवीरघ्नं पुनरेवाभ्यधावत ।तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे ॥
- 28। ॥
- 29ष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ ।न ह्यादानं न सन्धानं धनुषो वा परिग्रहः ॥
- 30न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न ॥
- 31अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः ।चापवेगविनिर्मुक्त समन्ततः ॥
- 32अन्तरिक्षे हि न रूपाणि चकाशिरे ।लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य रावणिश्चापि लक्ष्मणम् ॥
- 33भवत्युग्रा ताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।ताभ्यामुभाभ्यां तरसा विसृष्टै ॥
- 34काशं बभूव तमसावृतम् ।तैः पतद्भिश्च बहुभिस्तयोः शितैः ॥
- 35दिशश्च प्रदिशश्चैव बभूवुः ।तमसा संवृतं सर्वमासी ॥
- 36अस्तं गते संवृतं तमसेव हि । प्रावर्तन्त सहस्रशः ॥
- 37क्रव्यादा दारुणा वाग्भिश्चिक्षिपु ।न तदानीं ववौ वायुर्न च जज्वाल पावकः ॥
- 38स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पुश्च ।सम्पेतुश्चात्र सम्प्राप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः ॥
- 39। ॥
- 40ततोऽपरेण शितेन निशितेन च ।सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण ॥
- 41सूतस्य विचरिष्यतः ।स तेन बाणाशनिना ॥
- 42लाघवा शिरः कायादपाहरत् ।स यन्तरि महातेजा हते ॥
- 43स्वयं नश्च धनुरस्पृशत् ।तदद्भुतमभूत्तत्र सामर्थ्यं पश्यतां युधि ॥
- 44हयेषु व्यग्रहस्तं तं विव्याध निशितैः शरैः ।धनुष्यथ पुनर्व्यग्रे हयेषु ॥
- 45छिद्रेषु तेषु बाणेषु सौमित्रिः शीघ्रविक्रमः ।अर्दयामास बाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ॥
- 46निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः ।प्रजहौ समरोद्धर्षं स बभूव ह ॥
- 47विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः ।ततः परमसंहृष्टा लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ॥
- 48ततः प्रमाथी शरभो रभसो गन्धमादनः ।अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं ॥
- 49ते चास्य तूर्णमुत्प्लुत्य वानराः ।चतुर्षु समहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः ॥
- 50तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः ।मुखेभ्यो रुधिरं रक्तं हयानां समवर्तत ॥
- 51ते भग्ना व्यसवो धरणीं गताः ।ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च ॥
- 52पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थु ।स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथेः ।शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत ॥
- 53ततो स पदातिनं तं निशितैः शरोत्तमैः ।सृजन्तमाजौ निशितान्शरोत्तमान्भृशं तदा बाणगणैर्न्यवारयत् ॥