Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fall of Indrajit
Tap a verse for its meaning
- 1स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठ ।इन्द्रजित्परमक्रुद्धः सम्प्रजज्वाल ॥
- 2तौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम् ।विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने ॥
- 3निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते ।भर्तारं न जहुर्युद्धे सम्पतन्तस्ततस्ततः ॥
- 4ततस्तान्राक्षसान्सर्वान्हर्षय ।स्तुवानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत् ॥
- 5बहुलेनेमाः संसक्ताः सर्वतो दिशः ।नेह विज्ञायते स्वो वा परो वा ॥
- 6धृष्टं भवन्तो युध्यन्तु हरीणां वै ।अहं तु रथमास्थाय आगमिष्यामि सम्युगम् ॥
- 7तथा भवन्तः कुर्वन्तु यथेमे ।न युद्ध्येयु प्रविष्टे नगरं मयि ॥
- 8इत्युक्त्वा रावणसुतो वनौकसः ।प्रविवेश पुरीं लङ्कां रथहेतोरमित्रहा ॥
- 9स रथं भूषयित्वा तु रुचिरं हेमभूषितम् ।प्रासासिशतसम्पूर्णं युक्तं परमवाजिभिः ॥
- 10अधिष्ठितं सूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोह महातेजा रावणिः ॥
- 11स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतो ।निर्ययौ नगरात्तूर्णं ॥
- 12सोऽभिनिष्क्रम्य नगरादिन्द्रजि ।अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्लक्ष्मणं ॥
- 13ततो रथस्थमालोक्य रावणात्मजम् ।वानराश्च राक्षसश्च विभीषणः ॥
- 14विस्मयं परमं जग्मुस्य धीमतः ।रावणिश्चापि सङ्क्रुद्धो रणे ॥
- 15पातयामास शतशोऽथ सहस्रशः ।स मण्डलीकृतधनू रावणिः समितिञ्जयः ॥
- 16हरीनभ्यहनत्क्रुद्धः परं लाघवमास्थितः ।ते वध्यमाना हरयो नाराचै ॥
- 17सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः ।ततः समरकोपेन ज्वलितो ॥
- 18चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शय ।सोऽन्यत्कार्मुकमादय सज्यं चक्रे त्वरन्निव ॥
- 19तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत ।अथैनं छिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः ॥
- 20रसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः ।ते तस्य कायं निर्भिद्य ॥
- 21निपेतुर्धरणीं बाणा रक्ता इव ।स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन्वक्त्रेण रावणिः ॥
- 22जग्राह कार्मुकश्रेष्ठं दृढज्यं बलवत्तरम् ।स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः ॥
- 23ववर्ष वर्षाणीव ।मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिन्दमः ॥
- 24अवारयदसम्भ्रान्तो लक्ष्मणः ।दर्शयामास च तदा रावणिं रघुनन्दनः ॥
- 25असम्भ्रान्तो महातेजास्तदद्भुतमिवाभवत् ।ततस्तान्राक्षसान्सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ॥
- 26अविध्यत्परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः ॥
- 27सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुघातिना ।असक्तं प्रेषयामास लक्ष्मणाय बहून् ॥
- 28तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद रघुनन्दनः ।सारथेरस्य च रणे रथिनो ॥
- 29शिरो जहार धर्मात्मा नतपर्वणा ।असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लवाः ॥
- 30मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् । सौमित्रिर्दृढविक्रमः ॥
- 31प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्य शरैर्वित्रासयन्रणे ।अमृष्यमाणस्तत्कर्म रावणस्य सुतो बली ॥
- 32विव्याध दशभिर्बाणैः सौमित्रिं तममर्षणम् ।ते तस्य वज्रप्रतिमाः शराः ॥
- 33विलयं जग्मुराहत्य कवचं काञ्चनप्रभम् ।अभेद्यकवचं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः ॥
- 34लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं च प्रदर्शयन् ॥
- 35तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः ।रणाग्रे समरश्लाघी ॥
- 36स तथा ह्यर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे ।तमाशु लक्ष्मणः पञ्चभिः शरैः ॥
- 37विकृष्येन्द्रजितो युद्धे वदने ।लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ ॥
- 38अन्योन्यं जघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्भीमविक्रमौ ।ततः लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ ॥
- 39रणे तौ रेजतुर्वीरौ ।तौ परस्परमभ्येत्य धन्विनौ ॥
- 40घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये ।ततः समरकोपेन सम्युक्तो रावणात्मजः ॥
- 41विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध वदने शुभे ।अयोमुखैस्त्रिर्भिर्विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ॥
- 42एकैकेनाभिविव्याध तान्सर्वा ।तस्मै दृढतरं क्रुद्धो जघान हयान् ॥
- 43विभीषणो महातेजा रावणेः स दुरात्मनः ।स हताश्वादवप्लुत्य रथान्निहतसारथेः ॥
- 44रथशक्तिं महातेजाः पितृव्याय मुमोच ह ।तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य ॥
- 45चिच्छेद निशितैर्बाणै साऽपतद्भुवि ।तस्मै क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः ॥
- 46ञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ।ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः ॥
- 47बभूवु दिग्धा रक्ता इव महोरगाः ।स सङ्क्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे ॥
- 48उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः ।तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम् ॥
- 49लक्ष्मणोऽप्याददे बाणमन्यं । स्वयं स्वप्ने स्वस्मै दत्तं महात्मना ॥
- 50दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।तयोस्ते धनुषी श्रेष्ठे बाहुभिः ॥
- 51विकृष्यमाणे बलवत् चुकूजतुः ।ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ ॥
- 52विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ।तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ ॥
- 53मुखमाहत्य सन्निपेततुरोजसा ।सन्निपातस्तयोरासीच्छरयो ॥
- 54सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जोग्निर्दारुणोऽभवत् ।तौ महाग्रहसङ्काशावन्योन्यं सन्निपत्य च ॥
- 55सङ्ग्रामे यान्तौ मेदिन्यां विनिपेततुः ।शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ ॥
- 56व्रीडितौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा ।सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे ॥
- 57रौद्रं महेन्द्रजिद्युद्धे व्यसृजद्युधि निष्ठितः ।तेन तद्विहतं त्वस्त्रं वारुणं ॥
- 58ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजि ।आग्नेयं सन्दधे दीप्तं स लोकं सङ्क्षिपन्निव ॥
- 59तद्वीरो लक्ष्मणः प्रत्यवारयत् ।अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिः ॥
- 60आसुरं शत्रुनाशाय घोरमस्त्रं समाददे ।तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराः ॥
- 61शूलानि च गदाः खड्गाः ।तद्दृष्ट्वा लक्ष्मणः सङ्ख्ये घोरमस्त्रमथासुरम् ॥
- 62अवार्यं सर्वभूतानां सर्वशत्रुविनाशनम् । द्युतिमांस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥
- 63तयोः सुतुमुलं युद्धं सम्बभूवाद्भुतोपमम् । भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ॥
- 64भीमे युद्धे ।भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ॥
- 65। ॥
- 66अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं सन्दधे ।हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारणम् ॥
- 67सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ॥
- 68दुरावारं दुर्विषह्यं राक्षसानां भयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यं देवसङ्घैः समर्चितम् ॥
- 69येन शक्रो महातेजा दानवानजयत्प्रभुः ।पुरा युद्धे वीर्यवान्हरिवाहनः ॥
- 70तदैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः सम्युगेष्वपराजितम् ।शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे नरश्रेष्ठोऽभिसन्दधे ॥
- 71सन्धायामित्रदलनं विचकर्ष शरासनम् ।सज्यमायम्य दुर्धर्षं कालो यथा ॥
- 72सन्धाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् ।लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः ॥
- 73सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यदि ।पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वः शरैनं जहि रावणिम् ॥
- 74इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम् ।लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति ॥
- 75ऐन्द्रास्त्रेण समायोज्य लक्ष्मणः ।स शिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ॥
- 76प्रमथ्येन्द्रजितः तयामास भूतले ।तद्राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत् ॥
- 77। ॥
- 78सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः ।चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः ॥
- 79हृष्यन्तो निहते तस्मिन्देवा यथा ।अथान्तरिक्षे देवानामृषीणां च महात्मनाम् ॥
- 80अभिजज्ञे च सन्नादो गन्धर्वाप्सरसामपि ।पतितं तमभिज्ञाय राक्षसी सा ॥
- 81वध्यमाना दिशो भेजे हरिभि ।वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः ॥
- 82सस्त्रु प्रधाविताः ।दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः ॥
- 83त्यक्त्वा प्रहरणान्सर्वे ।केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा ॥
- 84केचित्केचित्पर्वतमाश्रिताः ।हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं ॥
- 85राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत ।यथास्तङ्गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः ॥
- 86तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ।शान्तरश्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः ॥
- 87स बभूव महातेजा ।प्रशान्तपीडाबहुलो प्रतापवान् ॥
- 88। ॥
- 89जगाम निहते तस्मिन्राक्षसे ।आकाशे चापि देवानां शुश्रुवे ॥
- 90नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च महात्मभिः ।ववृषुः तदद्भुतमभूत्तदा ॥
- 91प्रशशंसुर्हते तस्मिन्राक्षसे ।शुद्धा आपो दिशश्चैव जहृषुर्दैत्यदानवाः ॥
- 92। ॥
- 93शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ।ततोऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे ॥
- 94तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं ।विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः ॥
- 95विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ।क्ष्वेलन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च ॥
- 96लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ।लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः ॥
- 97लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं विश्रावयंस्तदा ।अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः ।चक्रुरुच्चावचगुणा कथाः ॥
- 98तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाःप्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म ।परममुपलभन्मनः प्रहर्षंविनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ॥