Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fury of Rāvaṇa
Tap a verse for its meaning
- 1ततः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम् ।आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय ॥
- 2युद्धे हतो लक्ष्मणेन ।विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युतिः ॥
- 3शूरेण सङ्गम्य सम्युगेष्वपरजितः ।लक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्तु ॥
- 4गतः स शरैः सन्ताप्य लक्ष्मणम् ।स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य ॥
- 5घोरमिन्द्रजितः सङ्ख्ये कश्मलं चाविशन्महत् ।उपलभ्य चिरात्सञ्ज्ञां राजा ॥
- 6। ॥
- 7जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ।ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि ॥
- 8शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं युधि ।अद्य भूयो बहुमतो मम ॥
- 9येनाद्य त्वं महाबाहो सम्युक्तः ।एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि ॥
- 10यः कृते हन्यते स पुमान् स्वर्गमृच्छति ।अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास्तथर्षयः ॥
- 11हतमिन्द्रजितं श्रुत्वा निर्भयाः ।अद्य कृत्स्ना पृथिवी च सकानना ॥
- 12एकेनेन्द्रजिता हीना प्रतिभाति मे ।अद्य नैरृतकन्यानां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम् ॥
- 13यथा निनादं गिरिगह्वरे ।यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ॥
- 14। ॥
- 15कार्याणि विपरीते हि वर्तसे ।स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च ॥
- 16। ॥
- 17आविवेश महान्कोपः ।प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः ॥
- 18दीप्तं सन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिव रश्मयः ।ललाटे सङ्गताभि ॥
- 19सह नक्रैस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः ।कोपाद्विजृम्भमाणस्य वक्त्राद्व्यक्तमभिज्वलन् ॥
- 20उत्पपात स भूयोऽग्नि ।स पुत्रवधसन्तप्तः शूरः ॥
- 21समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या वैदेह्या रोचय ।तस्य प्रकृत्या रक्ते च रक्ते क्रोधाग्निनाऽपि च ॥
- 22रावणस्य बभूवतुः ।घोरं प्रकृत्या रूपं तत्तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम् ॥
- 23बभूव रूपं क्रुद्धस्य दुरासदम् ।तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नस्रबिन्दवः ॥
- 24दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ।दन्तान्विदशतस्तस्य श्रूयते ॥
- 25यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैरिव । सङ्क्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत ॥
- 26तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे ।तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम् ॥
- 27वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः ।ततः परमसङ्क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥
- 28अब्रवीद्रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे ।मया वर्षसहस्राणि चरित्वा ॥
- 29तेषु तेष्ववकाशेषु परितोषितः ।तस्यैव तपसो व्युष्ट्या स्वयम्भुवः ॥
- 30नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन ।कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् ॥
- 31न भिन्नं वज्रशक्तिभिः ।तेन मामद्य सम्युक्तं रथस्थमिह सम्युगे ॥
- 32प्रतीयात्कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि ।यत्तदाऽभिप्रसन्नेन सशरं ॥
- 33देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा ।अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम ॥
- 34वधाय ।स पुत्रवधसन्तप्तः शूरः क्रोधवशं गतः ॥
- 35समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ।प्रत्यवेक्ष्य तु सुघोरो घोरदर्शनः ॥
- 36दीनो दीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाच ।मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं ॥
- 37किञ्चिदेव हतं तत्र दर्शितम् ।तदिदं तथ्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः ॥
- 38क्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वा सचिवा परामृशत् ॥
- 39उद्धृत्य गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेन सचिवैर्वृतः ॥
- 40रावणः भृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र ॥
- 41व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः ।ऊचुश्चान्योन्यमाश्लिष्य सङ्क्रुद्धं प्रेक्ष्य ॥
- 42अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा प्रव्यथिष्यतः ।लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः ॥
- 43बहवः शत्रवश्चापि सम्युगेषु निपातिताः । भुङ्क्ते चाहृत्य रावणः ॥
- 44नास्त्यस्य सदृशो भुवि ।तेषां सञ्जल्पमानानामशोकवनिकां गताम् ॥
- 45अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः ।वार्यमाणः सुसङ्क्रुद्धः ॥
- 46अभ्यधावत सङ्क्रुद्धः खे ग्रहो । रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता ॥
- 47। ॥
- 48निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनुवर्तिनम् ।सीता दमब्रवीत् ॥
- 49यथाऽयं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम् ।वधिष्यति ॥
- 50बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम् ।ति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया ॥
- 51सोऽयं ममानुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां ॥
- 52अथवा तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ ॥
- 53अहो धिङ्मन्निमित्तोऽयं विनाशो ।अथवा अहत्वा रामलक्ष्मणौ ॥
- 54विधमिष्यति मां रौद्रो राक्षसः ।हनूमतोऽपि यद्वाक्यं न कृतं मया ॥
- 55यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदा यायामनिन्दिता ।नाद्यैवमनुशोचेयं सती ॥
- 56मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः । यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि ॥
- 57सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।धर्मकार्यानुरूपं च रुदन्ती ॥
- 58निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना ।अग्निमारोक्ष्यते नूनमपो वाऽपि प्रवेक्ष्यति ॥
- 59धिगस्तु मसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम् ।यन्निमित्तमिदं दुःखं कौसल्या ॥
- 60इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम् ।मिव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम् ॥
- 61एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यो बुद्धिमान् ।सुपार्श्वो नाम मेधावी राक्षसो राक्षसेश्वरम् ॥
- 62निवार्यमाणं सचिवैरिदं वचनमब्रवीत् ।कथं नाम साक्षा ॥
- 63हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद्धर्ममपास्य हि । सदा ॥
- 64स्त्रियाः कस्माद्वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर ।मैथिलीं रूपसम्पन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव ॥
- 65त्वमेव तु सहास्माभी राघवे ।अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम् ॥
- 66कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः ।शूरो धीमान्रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः ।हत्वा दाशरथिं रामं भवान्प्राप्स्यति मैथिलीम् ॥
- 67स त सुहृदा निवेदितंवचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः ।गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान्पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः ॥