Vālmīki Rāmāyaṇa · Rāvaṇa's Final March
Tap a verse for its meaning
- 1आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले ।रावणः करुणं शब्दं शुश्राव ॥
- 2स तु दीर्घं मुहूर्तं ध्यानमास्थितः ।बभूव परमक्रुद्धो रावणो ॥
- 3दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः ।राक्षसैरपि दुर्दर्शः मूर्छितः ॥
- 4उवाच च समीपस्थान्राक्षसा ।भयाव्यक्तकथस्तत्र चक्षुषा ॥
- 5माहपार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ॥
- 6तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते ।चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्ता ॥
- 7ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा । सर्वे रणायाभिमुखा ययुः ॥
- 8प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते निशाचराः ।तस्थुः सर्वे भर्तु ॥
- 9अथोवाच तान्रावणः ।महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम् ॥
- 10अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तै ।राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि ॥
- 11खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा ।करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम् ॥
- 12नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागराः ।प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति ॥
- 13अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः ।धनुषा शरजालेन पत्रिणा ॥
- 14अद्य वानरसैन्यानि रथेन ।धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि ॥
- 15आकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसाम् ।अद्य गजव ॥
- 16सशरैरद्य वदनैः सङ्ख्ये ।मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः ॥
- 17अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां ।मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च ॥
- 18हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः ।वधेनाद्य रिपोस्तासां करोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥
- 19अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णै ।करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां ॥
- 20अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनोऽपरे ।सर्वांस्तां शत्रुमांसैः शरार्पितैः ॥
- 21कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः ।अनुप्रयान्तु मां सर्वे येऽवशिष्टा ॥
- 22तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वोऽब्रवीद्वचः ।बलाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं सन्त्वर्यतामिति ॥
- 23बलाध्यक्षास्तु संरब्धा राक्षसांस्ता ।चोदयन्तः परिययुर्लङ्कायां तु महाबलाः ॥
- 24ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा ।नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः ॥
- 25पट्टिशैः शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हुलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः ॥
- 26यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः ।भिन्दिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि ॥
- 27अथानय सत्वरो ॥
- 28। ॥
- 29ततः प्रयातः सहसा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निव ॥
- 30रावणेनाभ्यनुज्ञातौ ।विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा ॥
- 31ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम् ।नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययु ॥
- 32ततो युद्धाय रक्षोगणबलैर्वृतः ।निर्ययावुद्यतधनुः ॥
- 33ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः ।द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ ॥
- 34ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः ।द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च ॥
- 35ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुस्तुरगाः पथि ।ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः ॥
- 36नयनं चास्फुरद्वामं सव्यो बाहुरकम्पत ।विवर्णं वदनं चासीत्किञ्चिदभ्रश्यत स्वरः ॥
- 37ततो निष्पततो युद्धे रक्षसः ।रणे रूपाण्येतानि जज्ञिरे ॥
- 38अन्तरिक्षात्पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना ।विनेदुरशिवा गृध्रा वायसैरनुनादिताः ॥
- 39एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समुपस्थितान् ।निर्ययौ रावणो मोहाद्वधार्थी ॥
- 40। ॥
- 41तेषां तु तुमुलं युद्धं बभूव ।अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम् ॥
- 42ततः क्रुद्धो शरैः काञ्चनभूषणैः ।वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत् ॥
- 43केचिद्रावणेन ।केचिद्विच्छिन्नहृदयाः केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः ॥
- 44निरुच्छ्वासा हताः केचित्केचित्पार्श्वेषु ।केचिद्विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विवर्जिताः ॥
- 45क्रोधविवृत्तनेत्रोयतो यतोऽभ्येति रथेन सङ्ख्ये ।ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगंसोढुं न शेकुर्हरिपुङ्गवास्ते ॥