Vālmīki Rāmāyaṇa · The Healing of Lakṣmaṇa
Tap a verse for its meaning
- 1विनिहतं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा ।लक्ष्मणं समरे शूरं रुधिरौघपरिप्लुतम् ॥
- 2स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः ।विसृजन्नेव बाणौघान्सुषेणं वाक्यमब्रवीत् ॥
- 3एष रावणवीर्येण लक्ष्मणः पतितः क्षितौ ।सर्पवद्वेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ॥
- 4शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैरिष्टतमं मम ।पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः ॥
- 5अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः ।यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन च ॥
- 6लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद्धनुः ।सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ॥
- 7अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव ।चिन्ता मे वर्धते तीव्रा चोपजायते ॥
- 8भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना ।विनिष्टनन्तं दुःखार्थं मर्मण्यभिहतं भृशम् ॥
- 9राघवो भ्रातरं दृष्ट्वा प्रियं प्राणं ।दुःखेन महताऽऽविष्टो ध्यानशोकपरायणः ॥
- 10। ॥
- 11। ॥
- 12यत्रायं निहतः शेते लक्ष्मणः ।देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः ॥
- 13तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता ।इत्येवं विलपन्तं तं शोकविह्वलितेन्द्रियम् ॥
- 14विवेष्टमानं करुणमुच्छ्वसन्तं पुनः पुनः ।राममाश्वासयन्वीरः सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ॥
- 15न मृतोऽयं महाबाहो लक्ष्मणो ।न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यावं न निष्प्रभम् ॥
- 16सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्याभिलक्ष्यते । हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने ॥
- 17एवं न विद्यते रूपं गतासूनां ।दीर्घायुषस्तु ये मर्त्यास्तेषां तु मुखमीदृशम् ॥
- 18नायं प्रेतत्वमापन्नो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ।मा विषादं कृथा वीर सप्राणोऽयमरिन्दमः ॥
- 19आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले ।सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः ॥
- 20एवमुक्त्वा तु सुषेणो राघवं वचः ।हनुमन्तमुवाचेदं हनुमन्तमभित्वरन् ॥
- 21सौम्य शीघ्रमितो गत्वा शैलमोषधिपर्वतम् ।पूर्वं ते कथितो योसौ वीर जाम्बवता शुभः ॥
- 22दक्षिणे शिखरे तस्य जातमोषधिमानय ।विशल्यकरणीं नाम विशल्यकरणीं शुभाम् ॥
- 23सवर्णकरणीं चापि तथा सञ्जीवनीमपि ।सन्धानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रमिहानय ॥
- 24सञ्जीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः ।इत्येवमुक्तो हनुमान्गत्वा चौषधिपर्वतम् ॥
- 25चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्तां महौषधिम् ।तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः ॥
- 26इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः ।अस्मिन्हि शिखरे जातामोषधीं तां ॥
- 27वगच्छामि सुषेणोऽप्येवमब्रवीत् ।अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम् ॥
- 28दोषः स्याद्वैक्लव्यं च महद्भवेत् ।इति सञ्चिन्त्य हनुमान्गत्वा क्षिप्रं महाबलः ॥
- 29आसाद्य पर्वतश्रेष्ठं त्रिः प्रकम्प्य गिरेः शिरः ।फुल्लनानातरुगणं महाबलः ॥
- 30गृहीत्वा हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां समतोलयत् ।स नीलमिव जीमूतं तोयपूर्णं नभःस्थलात् ॥
- 31आपपात गृहीत्वा तु हनुमान् शिखरं गिरेः ।समागम्य संन्यस्य शिखरं गिरेः ॥
- 32विश्रम्य किञ्चिद्धनुमान्सुषेणमिदमब्रवीत् ।ओषधिं नावगच्छामि तामहं ॥
- 33तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ।एवं कथयमानं तं प्रशस्य ॥
- 34सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीम् ।विस्मितास्तु बभूवुस्ते रणे वानरराक्षसाः ॥
- 35दृष्ट्वा हनुमतः कर्म सुरैरपि सुदुष्करम् ।ततः सङ्क्षोदयित्वा तामोषधीं वानरोत्तमः ॥
- 36लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतेः ।सशल्यस्तां समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा ॥
- 37शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।तमुत्थितं ते हरयो भूतलात्प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् ॥
- 38साधुसाध्विति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन् ।एह्येहीत्यब्रवीद्रामो लक्ष्मणं परवीरहा ॥
- 39सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपार्याकुलेक्षणः ।अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा ॥
- 40त्वां वीर पश्यामि मरणात्पुनरागतम् ।न हि मे जीवितेनार्थः सीतया चापि लक्ष्मण ॥
- 41को हि मे विजयेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते ।इत्येवं वदतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ॥
- 42खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा ॥
- 43लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं वक्तुमिहार्हसि ।न हि प्रतिज्ञां कुर्वन्ति वितथां साधवोऽनघ ॥
- 44लक्षणं हि महत्त्वस्य ।नैराश्यमुपगन्तुं ते तदलं मत्कृतेऽनघ ॥
- 45वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ।न जीवन्यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः ॥
- 46नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ।अहं तु वधमिच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः ।यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा ॥
- 47यदि वधमिच्छसि सङ्ख्येयदि च कृतां त्वमिहेच्छसि प्रतिज्ञाम् ।यदि तव राजवरात्मजाभिलाषःकुरु च वचो मम शीघ्रमद्य वीर ॥