Vālmīki Rāmāyaṇa · The Slumber of Kumbhakarṇa and Kuvera’s Envoy
Tap a verse for its meaning
- 1अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् । समभवत्तीव्रा रूपिणी ॥
- 2ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णो ऽब्रवीद्वचः ।निद्रा मां बाधते रयस्व ममालयम् ॥
- 3विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो ।विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् ॥
- 4दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ।स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः सर्वत्र शोभितम् ॥
- 5वैडूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा ।दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ॥
- 6मनोहरं सर्वसुखं कारयामास ।सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां ॥
- 7तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो ।बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न ॥
- 8निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे ।देवर्षियक्षगन्धर्वान्सञ्जघ्ने हि ॥
- 9च चित्राणि नन्दनादीनि यानि च ।तानि गत्वा सुसङक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥
- 10नदीं गज इव क्षान्वायुरिव क्षिपन् ।नगान्वज्र इवोत्सृष्टो राक्षसः ॥
- 11तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं ।कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥
- 12सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा ।लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ॥
- 13स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद ।मानितस्तेन पृष्टश्चागमनं प्रति ॥
- 14पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च बिभीषणः ।सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ॥
- 15स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं ।जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत ॥
- 16तं तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते ।उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ॥
- 17दामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् ।उभयोः सदृशं वीर च कुलस्य च ॥
- 18साधु पर्याप्तमेतावत्कृत ।साधु व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥
- 19दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः ।देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन्मम श्रुतः ॥
- 20निराकृतश्च बहुशस्त्वया ऽहं ।अपराद्धा हि बाल्याच्च रमणीयाः स्व ॥
- 21अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् ।रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो ॥
- 22तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्या मया प्रभुः ।सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम् ॥
- 23का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना ।रूपं ह्यनुपमं कृत्वा तत्र तिष्ठति ॥
- 24देव्या दग्धं सव्यं ममेक्षणम् ।रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गुलत्वमुपागतम् ॥
- 25ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् ।तूष्णीं समाधारं ॥
- 26समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो । प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ॥
- 27पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् ।प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ नेन सुव्रत ॥
- 28मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव ।तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद्व्रतमीदृशम् ॥
- 29व्रतं सुनिश्चयं ह्येतन्मया ह्युत्पादितं पुरा ।त मया सौम्य रोचयस्व ॥
- 30तपसा निर्जितश्चैव भव ममानघ ।देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ॥
- 31एकाक्षिपिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ।एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च ॥
- 32आगत्य च श्रुतो ऽयं मे तव ॥
- 33तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त ।चिन्त्यते हि सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव ॥
- 34एवमुक्तो क्रुद्धसंरक्तलोचनः ।हस्तौ दन्तांश्च वाक्यमेतदुवाच ह ॥
- 35विज्ञातं ते मया वाक्यं यस्य प्रभाषसे ।नैतत्त्वमसि नैवासौ येनासि चोदितः ॥
- 36हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति ।महेश्वरसखित्वं तु श्रावयते किल ॥
- 37न चेदं क्षमणीयं मे यदेतद्भाषितं त्वया ।यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु ॥
- 38न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मया ऽयमिति मन्यते ।तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता ॥
- 39त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ॥
- 40एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते ।चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ॥
- 41एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं जघ्निवान् ।ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥
- 42एवं कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य । ययौ यत्र धनेश्वरः ॥