Vālmīki Rāmāyaṇa · The Rod of Time
Tap a verse for its meaning
- 1स तस्य तु महानादं श्रुत्वा प्रभुः ।शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ॥
- 2स हि योधान्हतान्मत्वा ।अब्रवीत्त्वरितं सूतं रथो ऽयमुपनीयताम् ॥
- 3तस्य सूतस्तदा दिव्यमुपस्थाप्य महारथम् ।स्थितः स च ह्यध्यारोहत तं रथम् ।प्रासमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतः स्थितः ॥
- 4येन सङ्क्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ।कालदण्डस्तु पार्श्वस्थो मूर्तिमानस्य चाभवत् ।यमप्रहरणं दिव्यं तेजसा ज्वलदग्निमत् ॥
- 5तस्य पार्श्वेषु निच्छिद्राः प्रतिष्ठिताः ॥
- 6पावकस्पर्शसङ्काशः स्थितो मूर्तश्च ॥
- 7ततो लोकत्रयं क्षुब्धमकम्पन्त ।कालं दृष्ट्वा तथा क्रुद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥
- 8ततः प्रचोदयन्सूतस्तानश्वा ।प्रययौ भीमसन्नादो यत्र स्थितः ॥
- 9यमं ते तु हया हरिहयोपमाः ।प्रापयन्मनसस्तुल्या यत्र तत्प्रस्तुतं रणम् ॥
- 10दृष्ट्वा तथैव विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् ।सचिवा सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥
- 11ते हि नष्टसञ्ज्ञा ।नेह योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा प्रययुर्दिशः ॥
- 12स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं । दशग्रीवो न चापि भयमाविशत् ॥
- 13स तु रावणमासाद्य व्यसृजच्छक्तितोमरान् ।यमो सङ्क्रुद्धो रावणस्योपकृन्तत ॥
- 14रावणस्तु ततः शरवर्षं मुमोच ह ।तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ॥
- 15ततो महाशक्तिशरैः पात्यमानै ।नाशक्नोत्प्रतिकर्तुं स राक्षसः ॥
- 16एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा ।सप्तरात्रं कृतः सङ्ख्ये विमुखो रिपुः ॥
- 17तदासीत्तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः ।जयमाकाङ्क्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः ॥
- 18ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्त ॥
- 19संवर्त इव लोकानां क्रुध्यतोरभवत्तदा ।राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ॥
- 20राक्षसेन्द्रो ऽपि चापमिन्द्राशनिप्रभम् ।निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणांस्ततो ऽसृजत् ॥
- 21मृत्युं चतुर्भि सूतं सप्तभिरार्दयत् ।यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ॥
- 22ततः क्रुद्धस्य वदनाद्यमस्य समजायत ।ज्वालामाली सनिःश्वासः सधूमः ॥
- 23तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा ।प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ बभूवतुः ॥
- 24ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत ।मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं ।नैषा रक्षो भवेदद्य हि निसर्गतः ॥
- 25श्रीमान्नमुचिः शम्बरस्तथा ।विसन्धिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनो ऽपि च ॥
- 26शम्भुर्दैत्यमहाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च ।राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ॥
- 27ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्चाप्यप्सरोगणाः । च पृथिवी समहार्णवा ॥
- 28क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा ।एते चान्ये च बहवो बलवन्तो ॥
- 29विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं ॥
- 30मुञ्च मां साधु यावदेनं ।नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ॥
- 31बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा ।स दृष्टो न मया कालं मुहूर्तमपि जीवति ॥
- 32तस्यैवं वचनं श्रुत्वा ।अब्रवीत्तत्र तं मृत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ॥
- 33ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः ।कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ॥
- 34यस्य पार्श्वेषु निखिला प्रतिष्ठिताः ।पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ॥
- 35दर्शनादेव यः प्राणा ।किं पुनः स्पृश्यमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ॥
- 36स ज्वालापरिवारस्तु व राक्षसम् ।तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणो ऽस्फुरत् ॥
- 37ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात्रस्ता रणाजिरे ।सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ॥
- 38तस्मि तु यमे दण्डेन रावणम् ।यमं साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ॥
- 39वैवस्वत न खल्वमितविक्रम ।न हन्तव्यस्त्वया तेन दण्डेनैव ॥
- 40खलु मयैतस्मै दत्त ।स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ॥
- 41यो हि मामनृतं कुर्याद्देवो वा मानुषो ऽपि वा ।त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ॥
- 42क्रुद्धेन विप्रमुक्तो ऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये ।प्रजाः रौद्रो लोकत्रयभयावहः ॥
- 43अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः ।कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥
- 44तन्न खल्वेष ते पात्यो रावण ।नह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ॥
- 45यदि ह्यस्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः ।म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतो ऽनृतम् ॥
- 46तन्निवर्तय लङ्केशाद्दण्डमेतं समुद्यतम् । च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे ॥
- 47एवमुक्तस्तु प्रत्युवाच यमस्तदा ।एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान् ॥
- 48किं न्विदानीं मया शक्यं कर्तुं हि ।न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं ॥
- 49एष तस्मा दर्शनादस्य रक्षसः ।इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
- 50दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥
- 51स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः ।जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च ॥