Vālmīki Rāmāyaṇa · The Descent into Rasātala
Tap a verse for its meaning
- 1ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् ।रावणस्तु स्वसहायान्ददर्श ह ॥
- 2ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारै ।रावणं राक्षसा दृष्ट्वा विस्मयं समुपागमन् ॥
- 3जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु ॥
- 4ततो रसातलं गच्छन् प्रविष्टः ।दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥
- 5स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं ।कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम् ॥
- 6निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।राक्षसस्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत् ॥
- 7ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा ॥
- 8कुलिशैः पट्टिशासि ।अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा ॥
- 9तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।न चान्यतरयोस्तत्र ॥
- 10ततः पितामहस्तत्र ।आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ॥
- 11निवातकवचानां तु रणकर्म तत् ।वृद्धः वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ॥
- 12नह्ययं युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।न भवन्तः क्षयं नेतुमपि ॥
- 13राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते ।अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥
- 14ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा ॥
- 15अर्थतस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः ।स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो ॥
- 16ततोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान् ।सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम् ॥
- 17ततो ऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम् ।गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान् ॥
- 18शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत्तदा ।श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम् ।जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तथा ॥
- 19तं विजित्य जघ्ने दैत्यां ॥
- 20ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम् ।वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः ॥
- 21क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम् ।यस्याः पयोभिनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः ॥
- 22ददर्श रावणस्तत्र ।यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः ॥
- 23यं समाश्रित्य जीवन्ति परमर्षयः ।अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम् ॥
- 24यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ॥
- 25प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ।ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।नित्यप्रहृष्टं ददृशे ॥
- 26ततो हत्वा मरे तैश्च ताडितः ।अब्रवीच्च ततो योधान्राजा शीघ्रं ॥
- 27रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति ॥
- 28एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः । निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च ॥
- 29ते तु बलैः स्वकैः ।युङ्क्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्वरवर्चसः ॥
- 30ततो युद्धं समभव । पुत्राणां रावणस्य च धीमतः ॥
- 31अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन ॥
- 32समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।अर्दिताः निवृत्ता रणकर्मणः ॥
- 33महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य ।आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥
- 34महदासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।आकाशयुद्धं तुमुलं ॥
- 35ततस्ते रावणं युद्धे शरैः । सन्तुष्टा विनेदुर्विविधान्रवान् ॥
- 36ततो क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् ।त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो व्यलोकयत् ॥
- 37तेन ते दारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः ।महोदरेण हता वै प्रययुः ॥
- 38तेषां वरुणपुत्राणां हत्वा योधान्हयाञ्छतान् ।मुमोचाशु महानादं क्ष्य तान्स्थितान् ॥
- 39ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्हतैः ।महोदरेण निहताः पतिताः ॥
- 40ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः । शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥
- 41धनूंषि कृत्वा सज्जानि ।रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ॥
- 42सायकैश्चापविभ्रष्टै सुदारुणैः ।दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव ॥
- 43ततः क्रुद्धो दशग्रीवः निर्गतः ।शरवर्षैर्महाघोरैस्तेषां मर्मस्वताडयत् ॥
- 44ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म । विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ॥
- 45पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा ।पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ॥
- 46अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ।महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराष्षष्टिहायनाः ॥
- 47तान्दृष्ट्वा विह्वलान्सुमहौजसः ।ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा ॥
- 48ततो रक्षो क्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः ॥
- 49ततस्ते सर्वे पतिता ।रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥
- 50तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय ॥
- 51रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री नाम वारुणः ।गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं ॥
- 52गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ।तत्किं तव वृथा परिश्रम्य गते नृपे ।ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥
- 53राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो ॥
- 54आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥