Vālmīki Rāmāyaṇa · The Childhood of Hanumān
Tap a verse for its meaning
- 1अपृच्छत तदा रामो दक्षिणाशाश्रमं मुनिम् ।प्राञ्जलिर्विनयोपेत इदमाह वचो ऽर्थवत् ॥
- 2अतुलं बलमेतद्वै वालिनो रावणस्य च ।न त्वेताभ्यां हनुमता समं त्विति मतिर्मम ॥
- 3शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं नयसाधनम् ।विक्रमश्च प्रभावश्च हनूमति कृतालयाः ॥
- 4दृष्ट्वैव सागरं वीक्ष्य सीदन्तीं कपिवाहिनीम् ।समाश्वास्य महाबाहुर्योजनानां शतं प्लुतः ॥
- 5पुरीं लङ्कां रावणान्तःपुरं तदा ।दृष्ट्वा सम्भाषिता चापि सीता ह्याश्वासिता तथा ॥
- 6सेनाग्रगा मन्त्रिसुताः किङ्करा रावणात्मजः ।एते हनुमता तत्र ह्येकेन वितिपातिताः ॥
- 7भूयो भाषयित्वा ।लङ्का भस्मीकृता येन पावकेनेव मेदिनी ॥
- 8न कालस्य न न विष्णो च ।कर्माणि तानि श्रूयन्ते यानि युद्धे हनूमतः ॥
- 9एतस्य लङ्का सीता च लक्ष्मणः ।प्राप्ता मया जयश्चैव राज्यं मित्राणि ॥
- 10हनूमान्यदि मे नः स्या सखा ।प्रवृत्तिमपि को वेत्तुं जानक्याः शक्तिमान्भवेत् ॥
- 11किमर्थं वाल्यनेनैव ।तदा वैरे समुत्पन्ने न दग्धो वीरुधो यथा ॥
- 12नहि वेदितवान्मन्ये हनूमानात्मनो बलम् ।यद्दृष्टवाञ्जीवितेष्टं ॥
- 13एतन्मे भगवन्सर्वं हनूमति ।विस्तरेण यथातत्त्वं कथयामरपूजित ॥
- 14राघवस्य वचः श्रुत्वा हेतुयुक्तमृषिस्तदा ।हनूमतः समक्षं तमिदं वचनमब्रवीत् ॥
- 15सत्यमेत यद्ब्रवीषि हनूमतः ।न बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ परः ॥
- 16शप्तस्तु दत्तो ऽस्य मुनिभिः पुरा ।न वेत्ता हि बलं येन बली सन्नरिमर्दनः ॥
- 17बाल्ये ऽप्येतेन यत्कर्म कृतं राम ।तन्न वर्णयितुं शक्यमिति स्यते ॥
- 18यदि वा ऽस्ति त्वभिप्रायस्तच्छ्रोतुं तव राघव ।समाधाय मतिं राम निशामय वदाम्यहम् ॥
- 19सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर्नाम पर्वतः ।यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य नाम वै पिता ॥
- 20तस्य भार्या बभूवैषा ह्यञ्जनेति परिश्रुता ।जनयामास तस्यां वै वायुरात्मजमुत्तमम् ॥
- 21शालिशूकनिभाभासं प्रासूतामुं तदा ऽञ्जना ।फलान्याहर्तुकामा वै निष्क्रान्ता ॥
- 22एष मातुर्वियोगाच्च क्षुधया च ।रुरोद शिशुरत्यर्थं शिशुः यथा ॥
- 23तदोद्यन्तं विवस्वन्तं ।ददर्श फललोभाच्च ह्युत्पपात रविं प्रति ॥
- 24बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान् ।ग्रहीतुकामो बालार्कं प्लवते ऽम्बरमध्यगः ॥
- 25एतस्मिन्प्लवमाने तु हनूमति ।देवदानवयक्षाणां सुमहानभूत् ॥
- 26नाप्येवं युर्गरुडो वा मनस्तथा ।यथा ऽयं वायुपुत्रस्तु क्रमते ऽम्बरमुत्तमम् ॥
- 27यदि तावच्छिशोरस्य त्वीदृशो ।यौवनं बलमासाद्य कथं वेगो भविष्यति ॥
- 28तमनुप्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रमात्मनः ।सूर्यदाहभयाद्रक्षं ॥
- 29बहुयोजनसाहस्रं क्रमत्येष गतो ऽम्बरम् ।पितुर्बलाच्च बाल्याच्च भास्कराभ्याशमागतः ॥
- 30शिशुरेष त्वदोषज्ञ इति मत्वा ।कार्यं चात्र समायत्तमित्येवं न ददाह सः ॥
- 31यमेव दिवसं ह्येष ग्रहीतुं भास्करं प्लुतः ।तमेव दिवसं राहु ॥
- 32अनेन स परामृष्टो राम ।अपक्रान्तस्ततस्त्रस्तो ॥
- 33स इन्द्रभवनं गत्वा सरोषः ।अब्रवीद्भ्रुकुटिं कृत्वा देवं देवगणैर्वृतम् ॥
- 34बुभुक्षापनयं दत्त्वा चन्द्रार्कौ मम वासव ।किमिदं तत्त्वया दत्तमन्यस्य ॥
- 35अद्याहं पर्वकाले तु सूर्यमागतः ।अथान्यो राहुरासाद्य जग्राह रविम् ॥
- 36स राहोर्वचनं श्रुत्वा वासवः ।उत्पपातासनं हित्वा चोद्वह ॥
- 37ततः कैलासकूटाभं चतुर्दन्तं मदस्रवम् ।शृङ्गारधारिणं प्रांशुं स्वर्णघण्टाट्टहासिनम् ॥
- 38इन्द्रः करीन्द्रमारुह्य राहुं कृत्वा ।प्रायाद्यत्राभवत्सूर्यः सहानेन हनूमता ॥
- 39अथातिरभसेनागाद्राहुरुत्सृज्य वासवम् ।अनेन च स वै दृष्टः ॥
- 40ततः सूर्यं समुत्सृज्य राहुं च ।उत्पपात ग्रहीतुं सिंहिकासुतम् ॥
- 41उत्सृज्यार्कमिमं राम प्रधावन्तं प्लवङ्गमम् ।अवेक्ष्यैवं परावृत्त्य मुखशेषः ॥
- 42इन्द्रमाशंसमानस्तु त्रातारं सिंहिकासुतः ।इन्द्र इन्द्रेति संत्रासान्मुहुर्मुहुरभाषत ॥
- 43राहोर्विक्रोशमानस्य प्रागेवालक्षितं स्वरम् ।श्रुत्वेन्द्रोवाच मा भैषीरहमेनं ॥
- 44ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत्तदिदमित्यपि ।फलं मत्वा हस्तिराजमभिदुद्राव ॥
- 45तथास्य धावतो रूपमैरावतजिघृक्षया ।मुहूर्तमभवद्घोरमिन्द्राग्न्योरिव भास्वरम् ॥
- 46एवमाधावमानं तु नातिक्रुद्धः ।हस्तान्तादतिमुक्तेन भ्यताडयत् ॥
- 47ततो गिरौ पपातैष ।पतमानस्य चैतस्य वामो हनुरभज्यत ॥
- 48तस्मिंस्तु पतिते बाले ।चुक्रोधेन्द्राय प्रजानामहिताय सः ॥
- 49प्रचारं स तु सङ्गृह्य प्रजास्वन्तर्गतः प्रभुः ।गुहां प्रविष्टः स्वसुतं शिशुमादाय मारुतः ॥
- 50विण्मूत्राशयमावृत्य प्रजानां । सर्वभूतानि यथा वर्षाणि वासवः ॥
- 51वायुप्रकोपाद्भूतानि सर्वतः ।सन्धिभिर्भिद्यमानैश्च जज्ञिरे ॥
- 52निः निष्क्रियं म् ।वायुप्रकोपात् त्रैलोक्यं निरयस्थमिवाभवत् ॥
- 53ततः प्रजाः सगन्धर्वाः सदेवासुरमानुषाः ।प्रजापतिं समाधावन्दुःखिताश्च सुखेच्छया ॥
- 54ऊचुः प्राञ्जलयो देवा महोदरनिभोदराः ।त्वया नु भगवन्सृष्टाः प्रजानाथ ॥
- 55त्वया दत्तो ऽयमस्माकमायुषः पवनः पतिः ।सो ऽस्मान्प्राणेश्वरो भूत्वा कस्मादेषो ऽद्य सत्तम ॥
- 56रुरोध दुःखं जनयन्नन्तःपुर इव स्त्रियः ।तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता वायुनोहता वयम् ॥
- 57एतत्प्रजानां श्रुत्वा तु प्रजानाथः । चोक्त्वासौ प्रजाः पुनरभाषत ॥
- 58यस्मिंश्च कारणे वायुश्चुक्रोध च रुरोध च । शृणुध्वं तत्सर्वं श्रोतव्यं चात्मनः क्षमम् ॥
- 59पुत्रस्तस्यामरेशेन इन्द्रेणाद्य निपातितः ।राहोर्वचनमास्थाय ततः स कुपितो ऽनिलः ॥
- 60शरीरेषु वायुश्चरति पालयन् ।शरीरं हि विना वायुं ॥
- 61सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत् ।वायुना सम्परित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत् ॥
- 62अद्यैव च परित्यक्तं वायुना ।अद्यैव ते निरुच्छ्वासाः स्थिताः ॥
- 63तद्यामस्तत्र यत्रास्ते मारुतो रुक्प्रदो हि नः ।मा विनाशं गमिष्याम दितेः सुताः ॥
- 64ततः प्रजाभिः सहितः प्रजापतिः सदेवगन्धर्वभुजङ्गगुह्यकैः ।जगाम तत्रास्यति यत्र मारुतः सुतं सुरेन्द्राभिहतं प्रगृह्य सः ॥
- 65ततो ऽर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभं सुतं तदोत्सङ्गगतं सदागतेः ।चतुर्मुखो वीक्ष्य कृपामथाकरोत्सदेवगन्धर्वर्षियक्षराक्षसैः ॥