Vālmīki Rāmāyaṇa · The Boons and Curse of Hanūmat
Tap a verse for its meaning
- 1ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दितः ।शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः ॥
- 2चलकुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः ।पादयोर्न्यपतद्वायुस्तिस्रोपस्थाय ॥
- 3तं तु तेन लम्बाभरणशोभिना ।वायुमुत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं ॥
- 4स्पृष्टमात्रस्ततः सो ऽथ सलीलं ।जलसिक्तं यथा सस्यं पुनर्जीवितमाप्तवान् ॥
- 5दृष्ट्वा प्राणो मुदा ।चचार सर्वभूतेषु सन्निरुद्धं यथा पुरा ॥
- 6मरुद्रोधाद्विनिर्मुक्तास्ताः प्रजा मुदिता ऽभवन् ।शीतदाहविनिर्मुक्ताः पद्मिन्य इव साम्बुजाः ॥
- 7ततस्त्रियुग्मस्त्रिककुत् त्रिधामा त्रिदशार्चितः ।उवाच देवता ॥
- 8भो महेन्द्रेशवरुणप्रजेश्वरधनेश्वराः ।जानतामपि वः सर्वं वक्ष्यामि श्रूयतां हितम् ॥
- 9अनेन शिशुना कार्यं कर्तव्यं वो भविष्यति ।तद्वदध्वं र्वे मारुतस्यास्य तुष्टये ॥
- 10ततः प्रीतियुक्तः शुभाननः ।कुशेशयमयीं मालामुत्क्षिप्येदं वचो ऽब्रवीत् ॥
- 11मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा हतः ।नाम्ना वै कपिशार्दूलो भविता ॥
- 12अहमस्य प्रदास्यामि परमं वरमद्भुतम् ।इतः प्रभृति ममावध्यो भविष्यति ॥
- 13मार्तण्डस्त्वब्रवीत्तत्र भगवां ।तेजसो ऽस्य मदीयस्य ददामि ॥
- 14यदा तु शास्त्राण्यध्येतुं शक्तिरस्य भविष्यति ।तदास्य शास्त्रं दास्यामि येन भविष्यति ॥
- 15नचास्य भविता कश्चित्सदृशः ।वरुणश्च वरं प्रादान्नास्य मृत्युर्भविष्यति ।वर्षायुतशतेनापि मत्पाशादुदकादपि ॥
- 16यमो दण्डादवध्यत्वमरोगत्वं च नित्यशः ।वरं ददामि सन्तुष्ट अविषादं च संयुगे ॥
- 17गदेयं मामिका नैनं संयुगेषु वधिष्यति ।इत्येवं वरदः प्राह तदा ह्येकाक्षिपिङ्गलः ॥
- 18मत्तो मदायुधानां च न वध्यो ऽयं भविष्यति ।इत्येवं दत्तो ऽस्य ॥
- 19सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यो ऽयं भविष्यति ।दीर्घायुश्च महात्मा च इति ब्रह्माब्रवीद्वचः ॥
- 20च दृष्ट्वैनं बालसूर्योपमं शिशुम् ।शिल्पिनां प्रवरः प्रादाद्वरमस्य महामतिः ॥
- 21मत्कृतानि च यानि दिव्यानि संयुगे ।तैरवध्यत्वमापन्न भविष्यति ॥
- 22ततः सुराणां तु वरैर्दृष्ट्वा ह्येनमलङ्कृतम् ।चतुर्मुखस्तुष्टमना वायुमाह ॥
- 23अमित्राणां भयकरो मित्राणामभयङ्करः ।अजेयो भविता पुत्रस्तव मारुत ॥
- 24कामचारी कामगः ।भवत्यव्याहतगतिः कीर्तिमांश्च भविष्यति ॥
- 25च ।रोमहर्षकराण्येष कर्ता कर्माणि संयुगे ॥
- 26एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य मारुतं त्वमरैः सह ।यथागतं ययुः सर्वे ॥
- 27सो ऽपि पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत् ।अञ्जनायास्तमाचख्यौ वरदत्तं विनिर्गतः ॥
- 28प्राप्य राम वरानेष ।बलेनात्मनि संस्थेन सो ऽपूर्यत यथा ऽर्णवः ॥
- 29तरसा पूर्यमाणो ऽपि तदा । महर्षीणामपराध्यति निर्भयः ॥
- 30स्रुग्भाण्डान्यग्निहोत्रं च वल्कलाजिनसञ्चयान् ।भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्संशान्तानां करोत्ययम् ॥
- 31एवंविधानि कर्माणि प्रावर्तत ।सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यः कृतः ॥
- 32जानन्त ऋषयस्तं वै तस्य शक्तितः ॥
- 33यथा त्वेष वायुना सो ऽञ्जनासुतः ।प्रतिषिद्धो ऽपि मर्यादां लङ्घयत्येव वानरः ॥
- 34ततो क्रुद्धा ।शेपुरेनं रघुश्रेष्ठ नातिक्रुद्धातिमन्यवः ॥
- 35बाधसे यत्समाश्रित्य बलमस्मा ।तद्दीर्घकालं वेत्तासि नास्माकं ।यदा ते स्मार्यते कीर्तिस्तदा ते वर्धते बलम् ॥
- 36ततस्स महर्षिवचनौजसा ।एषो ऽऽश्रमाणि तान्येव मृदुभावं गतो ऽचरत् ॥
- 37अथर्क्षरजसो नाम वालिसुग्रीवयोः पिता ।सर्ववानरराजा ऽऽसीत्तेजसा ॥
- 38स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां ।स च ऋक्षरजा नाम सङ्गतः ॥
- 39तस्मिन्नस्तमिते चाथ मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः । कृतो वाली सुग्रीवो वालिनः पदे ॥
- 40सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम् ।आबाल्यं सख्यमभवदनिलस्याग्निना यथा ॥
- 41एष न वेद ।वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम् ॥
- 42न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणो ऽपि वालिना ॥
- 43देव जानाति न ह्येष बलमात्मनि मारुतिः ।ऋषिशापाहृतबलस्तदैष कपिसत्तमः ॥
- 44कुञ्जररुद्धो वा आस्थितः सहितो रणे ॥
- 45त्साहमतिप्रतापमाधुर्यनयानयैश्च ।गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः को ऽभ्यधिको ऽस्ति लोके ॥
- 46असौ पुनर्व्याकरणं ग्रहीष्य प्रष्टुमना कपीन्द्रः ।उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम ग्रन्थं महद्धारयनप्रमेयः ॥
- 47ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससङ्ग्रहं सिद्ध्यति वै कपीन्द्रः ।नह्यस्य कश्चित्सदृशो ऽस्ति शास्त्रे वैशारदे तथैव ॥
- 48सर्वासु विद्यासु प्रस्पर्धते ऽयं हि गुरुं सुराणाम् ।सो ऽयं ब्रह्मा भविष्यत्यपि ते प्रसादात् ॥
- 49प्रवीविवक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्य ह्येव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात् ॥
- 50एषेव चान्ये च सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः ।सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः ॥
- 51तदेतत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं ।हनूमतो कर्मैतत्कथितं मया ॥
- 52श्रुत्वा ऽगस्त्यस्य कथितं रामः च । परमं जग्मुर्वानरा राक्षसैः सह ॥
- 53मं सर्वमेतच्छ्रुतं त्वया ।दृष्टः राम गच्छामहे वयम् ॥
- 54श्रुत्वैतद्राघवो वाक्यमगस्त्यस्योग्रतेजसः । प्रणतश्चापि महर्षिमिदमब्रवीत् ॥
- 55अद्य मे देवता हृष्टाः पितरः ।युष्माकं नित्यं तुष्टाः सबान्धवाः ॥
- 56विज्ञाप्यं तु ममैतद्धि यद्वदाम्यागतस्पृहः ।तद्भवद्भिर्मम कृते कर्तव्यमनुकम्पया ॥
- 57प्य स्वकार्येष्वहमागतः ।क्रतूनेव करिष्यामि प्रभावाद्भवतां सताम् ॥
- 58मम यज्ञेषु भवन्तो नित्यमेव तत् ।भविष्यथ महावीर्या ममानुग्रहकाङ्क्षिणः ॥
- 59अहं युष्मान्समाश्रित्य ।अनुग्रहीतः पितृभिर्भविष्यामि ॥
- 60तदागन्तव्यमनिशं भवद्भिरिह सङ्गतैः ।अगस्त्याद्यास्तु तच्छ्रुत्वा ऋषयः ॥
- 61तं चोक्त्वा प्रयातुमुपचक्रमुः ॥
- 62एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते ।राघवश्च तमेवार्थं चिन्तयामास ॥
- 63ततो ऽस्तं याते विसृज्य नृपवानरान् । विधिवत्तदा नरवरोत्तमः ।प्रवृत्तायां रजन्यां तु सो ऽन्तःपुरचरो ऽभवत् ॥