। । ॥} , , , । । । , । । । । । । । । । , । । , , , । ॥§०§ , , , ॥ १ ॥ । ॥§१§
, , , , । , । , , , । । , । , । , , । , , । , । । । ---- । , । । ॥ २ ॥ । ॥§०§
। , , । , ---- , , , , , , । । , , । । , , । ---- , , , । ॥} । , । ॥ ३ ॥ । , । , , । । ॥§०§ । ॥§१§
, , , । , । , । , , , ॥ ४ ॥
, । । , । , , । ---- , । , , , । , । , । । , । , , । । , , ; । , , , । । , , । ---- ---- । ? ? ? । , , , । । , ।
। ---- । , , , । । , । । ॥ ५ ॥ । ॥§०§ । , । , , , , । , , । , , । , , ।
---- , , । , । । । । ॥ ६ ॥ , । । ॥§०§
-- -- -- , । , -- -- , ---- । । ---- , , , , । ---- । ---- , । ---- । । , ॥ ७ ॥ , ? ? । ॥§०§ । ॥§१§
, , । । । , । । , ? ---- । , , । । , । ।}इति । निर् ।एषुअते । । ॥ ८ ॥ , । । , , । । ---- । । , , । , , , , ॥ ९ ॥
। ॥§०§ , , , , , , , , , , । , । । , । । , । । । । । ॥} । । ॥} । ॥ १० ॥ , । ॥§१§
, , । , , । , । । , । , , , । जद् ।अः , । , । । । ॥} । ॥ ११ ॥ । ॥§०§ , , । ,
{तिशक्तिरपरिणामि}{ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥त ।}(यो । ।२-२५){ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥}(यो । ।२-२०)इत्यादौ ।द्रव्यं हि उच्यते यद्विश्रान्तः पदार्थवर्गः सर्वो भाति च अर्थ्यते च अर्थक्रियायै , तद् यदि न तत् सकलो ऽयं तत्त्वभूतभावभुवनसंभारः संविदि विश्रान्तः तथा भवति स एव गुणकर्मादिधर्माश्रयभूतपदार्थान्तरस्वभावः तामेव मुख्यद्रव्यस्वरूपम् आश्रयते सैव । अनन्तधर्मराशिविश्रमभित्तिभूतायाः तस्याः स एव धर्मः तन्यम् पि ।तथा संबन्धविश्रान्तस्य प्रतीतेः , द्रव्य्तरूपस्य च संबन्धिनः प्रकृत्या उत् चितिक्रियारूपं ध्रमं संबद्धम् अवगमयता ष्यञा निष्कृष्टांशः प्रत्यायितो ।चितिक्रिया च चित्तौ कर्तृता , स्वातंत्र्यं संयोजनवियोजनानुसंधानादिरूपम् आत्ममात्रतायामेव जडवत् अविश्रान्तत्वम् अपरिच्छिन्नप्रकाशरत्वम् अनन्यमुखप्रेक्षित्वम् ।तदेव अनात्मरूपात् जडात् संयोजनवियोजनादिस्वातंत्र्यविकलात् वैलक्षण्यादायि ।तदेवं परत्वेन प्रधानतया अभिसंधाय आत्मा चेतन इति वक्तव्ये धर्मान्तराधरीकरणाय विमर्शधर्मोद्धुरीकरणाय च आत्मा इत्युक्तम् ।त्क्रियातितात्पर्येण ।अर्धयुक् पादविश्रान्तिः इति , । वा चित्क्रिया उचितः चितिकर्तृता च पृथगेव । तु न क्वत् ॥ १२ ॥ननु यथा प्रकाशो ऽप्रकाशश्च इति य्भयमपि स्वात्मनि , ततश्च प्रकाश इति उक्ते जडात् न वैलक्षण्यम् उदितं स्यात् , त् विमर्शो ऽपि अविमर्शो ऽपि च स्वात्मनि, तेपि इत्याशङ्क्याहचितिः प्रत्यवमर्शात्मा परा क्स्वरसोदिता ।स्वातमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं ॥§०§
इत्यत्र ।तथा हि ---- घटेन स्वात्मनि न चमत्क्रियते , स्वात्मा न परामृश्यते , न स्वात्मनि तेन प्रकाश्यते , न अपरिच्छिन्नतया भास्यते , ततो च चेत्यत उते ।चैत्रेण तु अहमिति संरम्भोद्योयोल्लासविभूतियोगात् चमत्क्रियते , स्वात्मा परामृश्यते , स्वात्मव प्रकाश्यते , इदमिति यः परिच्छेद एतावद्रूपतया तद्विलक्षणीभावे लपीतसुखदुःखतच्छूताद्यसंख्यावभासयोगेन अव , ततः चैत्रेण ।एवं च विमर्शः अविमर्शो ऽपि इत्यसिद्दमे ।विमर्शो सर्वंसहः परमपि आत्मीकरोति , आत्मानं , , द्वयमपि इत्येवंस्वभावः ।प्रत्यवमर्शाश्च आन्तराभिलापात्मकशब्दनस्वभावः , तच्च शब्दनं सङ्केतनिरपेक्षमेव अविच्छिन्नचमत्कारात्मकम् अन्तर्मुखशिरोनिर्देशप्रख्यम् अकारादिमायीयसाङ्केतिकशब्दजीवितभूत ---- नीलमिदंचैत्रो ऽहमित्यादिप्रत्यवमर्शान्तरभित्तिभूतत्वात् , पूर्णत्वात् परा , वक्ति विश्वम् अभिलपति प्रत्यवमर्शेन च वाक् , अत सा स्वरसेन द्रूपतया अहमित्येव ।एतदेव परमात्मनो मुख्यं स्वातन्त्र्यम् ऐश्वर्यम् ईशितृत्वम् अनन्यापेक्षित्वम् ।परापरं इदंभावरूपस्य प्रत्यवमर्शस्य अख्यातिप्राणस्य उद्बोधमात्रे ऽपि अहंभाव ।अपरं तु इदंभावस्यैव निरूढौ मायागर्भाधिकृतानामेव विष्णुविरिन्द्रादीनाम् , तत्तु तेषां परमेश्वरप्रदजमेव । अन्यनिरपेक्षतैव परमार्थत आनन्दः , ऐश्वर्यम् , स्वातन्र्यम् , तम् । युक्तमुक्तम्{ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ जडात्स ।} ॥ १३ ॥प्रधानागमेष्वपि एतत् प्रदर्शितमेव ।सैषा रतया ॥§०§इह घटः कस्मात् अस्ति , स्वपुष्पं कस्मात् नास्ति इत्युक्त वक्तारो भवन्ति घटो हि स्फुरति मम न तु इतरत् ।तदेतत् घटत्वमेव यदि स्फुरत्त्वं स्फुरणसंबन्धः , तत् सर्वदा सर्वस्य स्फुरेत् न कस्यचिद्वा , तस्मात् मम स्फुरति कोऽर्थः , मदीयं स्फुरणं स्पन्दनम् आदिष्टम् ।स्पन्दन किञ्चिच्चलनम् , एषैव च किञ्चिद्रूपता यत् अचलमपि चलमाभासते इति , प्रकाशस्वरूपं हि मनागपि नातिरिच्यते , रिच्यते इव इति अलमेव आभासभेदयुक्तमिव ।तत {आत्मैव सर्वभावेषु स्फुरर्वृतद्वपुः ।अनिरुद्धेच्छाप्रसरः प्रसरद्दृक्क्रि ॥} ।{अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो किं करोमीति वा मृश ।धावन्वा यत्पदं गच्छे ॥} (स्प ।२२) ।
{ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ।} (स्प ।२१) ।{ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ । ।} (स्प ।१९) । ऽपि । । स्वपुष्पादिकमपि , सैव , । । , ऽ; ऽपि ।तदुक्तम्{ विश्वजीवनमुते ।} ।रम् इति यत् तुच्छं रूपं इयमेव विमर्शशक्तिः , ग्राह्यग्राहकाणां यत् प्रकाशात्मकं रूपं तस्यापि अप्रकाशवैलक्षण्याक्षेपिका इयमेव ऽपि {रमस्य शक्ति ।} ।सैषा ।हृदयं च नाम प्रतिष्ठास्थानमुच्यते , तच्च उक्तनीत्या जडानां चेतनम् , तस्यापि प्रकाशात्प्रकत्वम् , तस्यापि विमर्शशक्तिः इति विश्वस्य परमे पदे तिष्ठतो विश्रान्तस्य तस्य इदमेव हृदयं विमर्श परमन्त्रात्मकं यत्र ।सर्वस्य हि मन्त्र हृदयम् , मन्त्र विमर्शनात्मा , विमर्शनं ।तत क्तम्{न तैर्विना भवेब्दो र्थो पि चिते ।} ।{ तावत्समाप ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ।}इत्यादि , इत्यागमेषु ।भवद्भर्तृहरिणापि{ सो ऽस्ति प्रत्ययो शब्दागमादृते ।अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं ॥ चेदुत्क्रामेदवबोधस्य ।न प्रकाशः प्रकाशेत ॥} ।{सैषा संसारिणां संज्ञा बहिरन्तश्च व ।यदुत्क्रान्तौ विसंज्ञो ऽयं ॥}इत्यादि ।तत् एतेन विदुः इत्येतत् निर्वातम् ।बौद्धैरपि अध्यवसायापेक्षं प्रकाशस्य प्रामाण्यं वदद्भिः उपगतप्राय अयम् , अभिलापात्मकत्वात् अध्यवसायस्य ॥ १४ ॥ननु असंख्यशक्तिश्रेणोशोभितवपुषि परमशिवे विमर्शशक्तिरेव इत्थंकारम् अभिषिते इत्याशङ्क्याहआत्मानमत यं । ॥§०§ स्वातन्त्र्यादद्वयात्मनः ।प्रभुरीशादिसंकल्पै ॥§१§
। । , , , । , ? । । । , , । । , । । ---- ॥ १५ ॥ , । ? , , , । । । , , , , , , , । , , , , ॥ १६ ॥
, , , , ? । ॥§०§ , , , । , , , । , , , । । । । , । । ---- , , । । । । । । ॥ १७ ॥ ---- , ?
। ॥§०§ , , , , , , , , । ---- । । । , , , ॥ १८ ॥ । , । , । । , । ॥§१§
, । , , , , , , , । , , , , । , , , , , , , । ---- , , , , , । । । । । , । , । । । , , , , , । ---- -- -- -- -- -- -- , । । विशे ।अतः स्थानकरणाक्रमणादियोगः । , । , , । ॥ १९ ॥
सूक्ष्मो , , शब्दो ---- , , , ऽपि प्रकाशापृथग्भूतो , इशङ्क्याहघटोऽयमित्यध्यवसा ।परेशशक्तिरात्मेव त्विदया ॥§०§केन एतत् उक्तम् घट इति यः स्थूलः स प्रकाशजीवितस्वभावो विमर्श ।सोऽपि हि स्थूलः शब्दो ऽर्थवत् पृथग्भूत ।तौ नामकरूपलक्षणौ शब्दार्थौ एकरूपतया सो ऽयम् इत्येवंरूपत्वेन परामृशन्ती अध्यवसा या सा परमेश्वरशक्तिः विमर्शरूपा आत्मवदेव अहमित्यनवच्छिन्नत्वेन भाति , न तु कदाचित् इदन्तया विच्छिन्नत्वेन भाति विच्छिन्नत्वेन अवभासे परप्रतिष्ठत्वात् पुनर्विमर्शान्तरेण भाव्यम् , तत्रापि एवम् अनवतो प्रकाशमेव न ।तस्मात् सर्व एव विमर्शः प्रकाशात् अविच्छिन्न एव । , {आत}(पा ।व्या ।३-३-१६) इत्यङन्तः ॥ २० ॥ननु एवं सर्वस्यैव ज्ञानकलापस्य अहमित्येव प्रतिष्ठाने वेद्यभूमिस्पर्शो नास्ति वेद्यभुवि च देशकालयोगः न वेदकांशे , देशकालयोगाभावे च यत् इदं ज्ञानां देशापेक्षया प्रमात्राद्यंशापेक्षया च सक्रमत्वं लक्ष्यते तत् कथं स्यात् , क्रमाभावे च एकत्वमेव वस्तुतो भवेत् , ततश्च ज्ञानस्मृत्यादिभिस्तद्वान् परमेश्वरः यत् उक्तं तत् कथं र्वहेत् इत्याशङ्कां शमय पूर्वोक्तमुपसंहरति ।ज्ञानस्मृत्यवयादि ॥§१§सत्यम् एवम् अक्रममेव संवित्तत्त्वम् , किन्तु स्वशक्तिवशात् भिन्नत्वेन भासितानि यानि वेद्यानि तेषां मूर्तिभेदकृतो यो दूरादूरवैतत्यावैतत्यादिः देशः , क्रियाभेदकृतश्च चिरशीघ्रक्रमादिरूपः कालः , तौ अनुरुध्य छायामात्रेण अबलम्ब्य, ज्ञानस्मरणाध्यवसायानां स्वांशा इव भान्ति निरंशानामपि , तद्भासमानांशकृतश्च सक्रमत्वावभा परस्परापेक्षया स्वांशापेक्षया च , यद्यपि कालक्रम स्फुटो विज्ञानेषु भाति न देशक्रमः , तथापि विमूढस्य पर्वतसंवेदनं विततमिव वदरसंवेदनं च सूक्ष्ममिव भाति देशक्रमो ऽपि दर्शितः , तेन वेद्यगतक्रमस्वीकाराभासात् सक्रमत्वम् आभासमानमपि न अपारमार्थिकम् आभासमानस्य परार्थत्वात् , ततश्च युक्तमुक्तम् ज्ञानादयो ऽस्य भगवतः शक्तयः ।{ }इति श्लो स्वरूपवैत्र्यं ।अनेन देशकालवैचित्र्यम् । ॥ २१ ॥इति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचितायांईश्वरप्रत्यभिज्ञासूत्रन्यां प्रथमे ज्ञानाधिकारे ज्ञानशक्तिनिरूपणं नाम पमाकम् ॥ ५ ॥