Adhyātma Rāmāyaṇa · The Two Boons of Kaikeyī
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।ततो दशरथो राजा ।आदिश्य मन्त्रिप्रकृतीः सानन्दो गृहमाविशत् ॥
- 2तत्रादृष्ट्वा प्रियां राजा किमेतदिति ।या पुरा मन्दिरं तस्याः प्रविष्टे मयि ॥
- 3मामुपायाति सा किं नैवाद्य दृश्यते ।इत्यात्मन्येव सञ्चिन्त्य ॥
- 4पप्रच्छ दासीनिकरं कुतो वः स्वामिनी शुभा ।नायाति मां यथापूर्वं मत्प्रिया ॥
- 5ता ऊचुः क्रोधभवनं प्रविष्टा नैव विद्महे ।कारणं तत्र त्वं गत्वा निश्चेतुमर्हसि ॥
- 6इत्युक्तो भयसन्त्रस्तो राजा तस्याः समीपगः ।उपविश्य शनैर्देहं स्पृशन्वै ब्रवीत् ॥
- 7किं शेषे पर्यङ्कादीन् विहाय च ।मां त्वं खेदयसे यतो मां नावभाषसे ॥
- 8अलङ्कारं परित्यज्य भूमौ ।किमर्थं ब्रूहि सकलं विधास्ये तव ॥
- 9को वा तवाहितं कर्ता नारी वा पुरुषोऽपि वा ।स मे भविष्यति न संशयः ॥
- 10ब्रूहि यथा प्रीतिस्तदवश्यं ममाग्रतः ।तदिदानीं साधयिष्ये सुदुर्लभमपि क्षणात् ॥
- 11जानासि त्वं मम प्रियं मां स्ववशे स्थितम् ।तथापि मां खेदयसे वृथा तव ॥
- 12ब्रूहि किं धनिनं कुर्यां दरिद्रं ते प्रियङ्करम् ।धनिनं क्षणमात्रेण निर्धनं च तवाहितम् ॥
- 13ब्रूहि कं वा वधिष्यामि वधार्हो वा विमोक्ष्यते ।किमत्र बहुनोक्तेन दास्यामि ते प्रिये ॥
- 14मम प्राणात्प्रियतरो रामो ।तस्योपरि ब्रूहि त्वद्धितं तत्करोम्यहम् ॥
- 15इति ब्रुवाणं राजानं शपन्तं राघवोपरि ।शनै नेत्रे सा राजानं प्रत्यभाषत ॥
- 16यदि सत्यप्रतिज्ञोऽसि शपथं कुरुषे यदि ।याच्ञां मे सफलां कर्तुं शीघ्रमेव त्वमर्हसि ॥
- 17पूर्वं मया त्वं परिरक्षितः ।तदा वरद्वयं दत्तं त्वया मे तुष्टचेतसा ॥
- 18तद्द्वयं न्यासभूतं मे स्थापितं त्वयि ।तत्रैकेन वरेणाशु भरतं मे प्रियं सुतम् ॥
- 19एभिः सम्भृतसम्भारै ।अपरेण वरेणाशु रामो गच्छतु ॥
- 20श्रीमान् जटावल्कलभूषणः ।चतुर्दश समास्तत्र ॥
- 21पुनरायातु तस्यान्ते वने वा तिष्ठतु स्वयम् ।प्रभाते गच्छतु वनं रामो राजीवलोचनः ॥
- 22यदि किञ्चिद्विलम्बेत तवाग्रतः ।भव सत्यप्रतिज्ञस्त्वमेतदेव मम प्रियम् ॥
- 23श्रुत्वैतद्दारुणं वाक्यं कैकेय्या ।निपपात महीपालो वज्राहत इवाचलः ॥
- 24शनैरुन्मील्य नयने विमृज्य परया भिया ।दुःस्वप्नो वा मया दृष्टो ह्यथवा ॥
- 25इत्यालोक्य पुरः पत्नीं व्याघ्रीमिव पुरः स्थिताम् ।किमिदं भाषसे भद्रे मम प्राणहरं वचः ॥
- 26रामः कमपराधं ते कृतवान् कमलेक्षणः ।ममाग्रे वर्णयस्यनिशं शुभान् ॥
- 27कौसल्यां मां समं पश्यन् कुरुते सदा ।इति ब्रुवन्ती त्वं पूर्वमिदानीं भाषसेऽन्यथा ॥
- 28पुत्राय रामस्तिष्ठतु मन्दिरे ।अनुगृह्णीष्व मां रामान्नास्ति भयं तव ॥
- 29इत्युक्त्वाश्रुपरीताक्षः पादयोर्निपपात ह ।कैकेयी प्रत्युवाचेदं सापि ॥
- 30किं त्वं भ्रान्तोऽसि उक्तं तद्भाषसेऽन्यथा ।मिथ्या करोषि चेत्स्वीयं भाषितं नरको भवेत् ॥
- 31वनं न गच्छेद्यदि रामचन्द्रःप्रभातकालेऽजिनचीरयुक्तः ।उद्बन्धनं वा विषभक्षणं वाकृत्वा मरिष्ये पुरतस्तवाहम् ॥
- 32सत्यप्रतिज्ञोऽहमितीह लोकेविडम्बसे सर्वसभान्तरेषु ।रामोपरि त्वं शपथं च कृत्वामिथ्याप्रतिज्ञो नरकं प्रयाहि ॥
- 33इत्युक्तः प्रियया दीनो मग्नो नृपः । पतितो भूमौ विसञ्ज्ञो मृतको यथा ॥
- 34एवं रात्रिर्गता तस्य दुःखात्संवत्सरोपमा ।अरुणोदयकाले तु जगुः ॥
- 35तान् सर्वान् कैकेयी रोषमास्थिता ।ततः प्रभातसमये मध्यकक्षमुपस्थिताः ॥
- 36ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषयः कन्यकास्तथा ।छत्रं च चामरं दिव्यं गजो वाजी तथैव च ॥
- 37अन्याश्च वारमुख्या याः पौरजानपदास्तथा । यथाज्ञप्तं तत्सर्वं तत्र संस्थितम् ॥
- 38स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च रात्रौ न ।कदा द्रक्ष्यामहे रामं पीतकौशेयवाससम् ॥
- 39सर्वाभरणसम्पन्नं किरीटकटकोज्ज्वलम् ।कौस्तुभाभरणं श्यामं ॥
- 40अभिषिक्तं समायातं गजारूढं स्मिताननम् ।श्वेतच्छत्रधरं तत्र लक्ष्मणं ॥
- 41रामं कदा वा द्रक्ष्यामः प्रभातं वा कदा भवेत् ।इत्युत्सुकधियः सर्वे बभूवुः ॥
- 42नेदानीमुत्थितो राजा किमर्थं चेति चिन्तयन् । प्रायाद्यत्र राजाऽवतिष्ठते ॥
- 43वर्धयन् प्रणमन् शिरसा नृपम् ।अतिखिन्नं नृपं दृष्ट्वा कैकेयीं समपृच्छत ॥
- 44देवि कैकेयि वर्धस्व किं राजा दृश्यतेऽन्यथा ।तमाह कैकेयी राजा रात्रौ न ॥
- 45रामरामेति रामेति राममेवानुचिन्तयन् । वै राजा ह्यस्वस्थ इव लक्ष्यते ।राममानय शीघ्रं त्वं राजा द्रष्टुमिहेच्छति ॥
- 46अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि ।तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत् ॥
- 47सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय ।इत्युक्तस्त्वरितं गत्वा सुमन्त्रो राममन्दिरम् ॥
- 48अवारितः प्रविष्टोऽयं त्वरितं राममब्रवीत् ।शीघ्रमागच्छ राम राजीवलोचन ॥
- 49मया सार्धं राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।इत्युक्तो सम्भ्रमात्त्वरितो ययौ ॥
- 50रामः सार्धं समन्वितः ।मध्यकक्षे वसिष्ठादीन् पश्यन्नेव त्वरान्वितः ॥
- 51समीपं सङ्गम्य पितुः ।राममालिङ्गितुं राजा समुत्थाय ससम्भ्रमः ॥
- 52प्रसार्य रामेति ध्ये पपात ह ।हा हेति रामस्तं शीघ्रमालिङ्ग्याङ्के न्यवेशयत् ॥
- 53राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा चुक्रुशुः सर्व ।किमर्थं रोदनमिति वसिष्ठोऽपि समाविशत् ॥
- 54रामः किमिदं राज्ञो दुःखस्य ।एवं पृच्छति रामे सा राममब्रवीत् ॥
- 55त्वमेव कारणं ह्यत्र राज्ञो ।किञ्चित्कार्यं त्वया राम कर्तव्यं नृपतेर्हितम् ॥
- 56कुरु सत्यप्रतिज्ञस्त्वं राजानं ।राज्ञा वरद्वयं दत्तं मम सन्तुष्टचेतसा ॥
- 57त्वदधीनं तु तत्सर्वं वक्तुं त्वां नृपः । सम्बद्धं पितरं त्रातुमर्हसि ॥
- 58पुत्रशब्देन चैतद्धि पिता ।रामस्तयोदितं श्रुत्वा शूलेनाभिहतो यथा ॥
- 59कैकेयीं प्राह किं मामेवं प्रभाषसे । जीवितं दास्ये पिबेयं ॥
- 60सीतां त्यक्ष्येऽथ कौसल्यां राज्यं चापि त्यजाम्यहम् ।अनाज्ञप्तोऽपि कुरुते पितुः कार्यं स ॥
- 61उक्तः करोति यः पुत्रः स मध्यम उदाहृतः ।उक्तोऽपि कुरुते नैव स पुत्रो मल ॥
- 62अतः करोमि तत्सर्वं यन्मामाह पिता मम ।सत्यं सत्यं करोम्येव रामो ॥
- 63इति रामप्रतिज्ञां सा श्रुत्वा वक्तुं प्रचक्रमे ।राम त्वदभिषेकार्थं सम्भृताश्च ये ॥
- 64तैरेव भरतोऽवश्यमभिषेच्यः प्रियो मम ।अपरेण वरेणाशु चीरवासा ॥
- 65वनं प्रयाहि शीघ्रं त्वमद्यैव पितुराज्ञया । समास्तत्र वस ॥
- 66एतदेव पितुस्तेऽद्य कार्यं त्वं कर्तुमर्हसि ।राजा तु वक्तुं त्वामेवं ॥
- 67भरतस्यैव राज्यं स्यादहं गच्छामि ।किन्तु राजा न वक्तीह मां न जानेऽत्र ॥
- 68श्रुत्वैतद्रामवचनं दृष्ट्वा रामं पुरः स्थितम् ।प्राह राजा दशरथो दुःखितो दुःखितं वचः ॥
- 69स्त्रीजितं भ्रान्तहृदयमुन्मार्गपरिवर्तिनम् ।निगृह्य मां गृहाणेदं राज्यं पापं न तद्भवेत् ॥
- 70एवं चेदनृतं नैव मां स्पृशेद्रघुनन्दन ।इत्युक्त्वा दुःखसन्तप्तो नृपस्तदा ॥
- 71हा राम हा हा मम ।मां विसृज्य कथं घोरं विपिनं गन्तुमर्हसि ॥
- 72इति रामं मुक्तकण्ठो ह ।विमृज्य नयने रामः पितुः ॥
- 73नृपं शनैः स ।किमत्र दुःखेन विभो राज्यं शासतु मेऽनुजः ॥
- 74अहं प्रतिज्ञां निस्तीर्य पुनर्यास्यामि ते ।राज्यात्कोटिगुणं सौख्यं मम राजन् वने सतः ॥
- 75त्वत्सत्यपालनं देव कार्यं चापि भविष्यति ।कैकेय्याश्च प्रियो राजन् वनवासो ॥
- 76इदानीं व्येतु मातुश्च ।सम्भारश्चोपह्रीयन्तामभिषेकार्थमाहृताः ॥
- 77मातरं समनुश्वास्य अनुनीय च ।आगत्य वन्दित्वा तव यास्ये सुखं वनम् ॥
- 78इत्युक्त्वा तु मातरं द्रष्टुमाययौ ।पि पूजां कुरुते रामकारणात् ॥
- 79होमं च कारयामास ब्राह्मणेभ्यो ददौ धनम् ।ध्यायते विष्णुमेकाग्रमनसा मौनमास्थिता ॥
- 80अन्तःस्थमेकं घनचित्प्रकाशंनिरस्तसर्वातिशयस्वरूपम् ।विष्णुं सदानन्दमयं सा भावयन्ती न ददर्श रामम् ॥