Adhyātma Rāmāyaṇa · The Consolation of Kausalyā and the Resolve of Sītā
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।ततः सुमित्रा दृष्ट्वैनं रामं राज्ञीं ।कौसल्यां बोधयामास रामोऽयं समुपस्थितः ॥
- 2श्रुत्वैव रामनामैषा ।रामं दृष्ट्वा विशालाक्षमालिङ्ग्याङ्के न्यवेशयत् ॥
- 3मूर्ध्न्यवघ्राय पस्पर्श गात्रं ।भुङ्क्ष्व पुत्रेति च प्राह मिष्टमन्नं क्षुधार्दितः ॥
- 4रामः प्राह न मे मातर्भोजनावसरः कुतः । शीघ्रं मम कालोऽद्य निश्चितः ॥
- 5कैकेयीवरदानेन पिता मम ।भरताय ददौ राज्यं ममाप्यारण्यमुत्तमम् ॥
- 6चतुर्दश समास्तत्र ह्युषित्वा ।आगमिष्ये पुनः शीघ्रं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥
- 7तच्छ्रुत्वा सहसोद्विग्ना मूर्च्छिता पुनरुत्थिता ।आह रामं सुदुःखार्ता ॥
- 8यदि राम वनं सत्यं यासि चेन्नय मामपि ।त्वद्विहीना क्षणार्धं वा जीवितं धारये कथम् ॥
- 9यथा गौर्बालकं वत्सं त्यक्त्वा तिष्ठेन्न कुत्रचित् ।तथैव त्वां न शक्नोमि त्यक्तुं प्राणात्प्रियं सुतम् ॥
- 10भरताय प्रसन्नश्चेद्राज्यं राजा प्रयच्छतु ।किमर्थं त्वामाज्ञापयति प्रियम् ॥
- 11कैकेय्या वरदो राजा सर्वस्वं वा प्रयच्छतु ।त्वया किमपराद्धं हि कैकेय्या वा नृपस्य वा ॥
- 12पिता गुरुर्यथा राम तवाहमधिका ततः ।पित्राऽऽज्ञप्तो वनं गन्तुं वारयेयमहं सुतम् ॥
- 13यदि गच्छसि मद्वाक्यमुल्लङ्घ्य नृपवाक्यतः ।तदा प्राणान् परित्यज्य गच्छामि ॥
- 14लक्ष्मणोऽपि ततः श्रुत्वा कौसल्यावचनं ।उवाच राघवं वीक्ष्य दहन्निव जगत्त्रयम् ॥
- 15उन्मत्तं भ्रान्तमनसं कैकेयीवशवर्तिनम् ।बद्ध्वा निहन्मि भरतं तद्बन्धून्मातुलानपि ॥
- 16अद्य पश्यन्तु मे शौर्यं लोकान् प्रदहतः पुरा ।राम त्वमभिषेकाय कुरु यत्नमरिन्दम ॥
- 17धनुष्पाणिरहं तत्र निहन्यां विघ्नकारिणः ।इति ब्रुवन्तं सौमित्रिमालिङ्ग्य रघुनन्दनः ॥
- 18शूरोऽसि ममात्यन्तहिते रतः ।जानामि सर्वं ते सत्यं किन्तु तत्समयो न हि ॥
- 19यदिदं दृश्यते सर्वं राज्यं देहादिकं च यत् ।यदि सत्यं भवेत्तत्र आयासः सफलश्च ते ॥
- 20भोगा मेघवितानस्थविद्युल्लेखेव ।आयुरप्यग्निसन्तप्तलोहस्थजलबिन्दुवत् ॥
- 21यथा व्यालगलस्थोऽपि भेको दंशानपेक्षते ।तथा ग्रस्तो लोको भोगानशाश्वतान् ॥
- 22करोति दुःखेन हि शरीरभोगार्थमहर्निशं नरः ।देहस्तु भिन्नः पुरुषात्समीक्ष्यतेको वात्र भोगः पुरुषेण भुज्यते ॥
- 23पितृमातृसुतभ्रातृदारबन्ध्वादिसङ्गमः ।प्रपायामिव जन्तूनां नद्यां काष्ठौघवच्चलः ॥
- 24छायेव लक्ष्मीश्चपला प्रतीतातारुण्यमम्बूर्मिवदध्रुवं च ।स्वप्नोपमं स्त्रीसुखमायुरल्पंतथापि जन्तोरभिमान एषः ॥
- 25स्वप्नसदृशी सदा रोगादिसङ्कुला ।गन्धर्वनगरप्रख्या मूढस्तामनुवर्तते ॥
- 26आयुष्यं क्षीयते यस्मादादित्यस्य गतागतैः ।दृष्ट्वान्येषां कथञ्चिन्नैव बुध्यते ॥
- 27स एव दिवसः सैव रात्रिरित्येव मूढधीः ।भोगाननुपतत्येव कालवेगं न पश्यति ॥
- 28प्रतिक्षणं क्षरत्येतदायुरामघटाम्बुवत् ।सपत्ना इव रोगौघाः शरीरं प्रहरन्त्यहो ॥
- 29जरा पुरतस्तर्जयन्त्यवतिष्ठते ।मृत्युः सहैव यात्येष समयं सम्प्रतीक्षते ॥
- 30देहेऽहम्भावमापन्नो राजाहं लोकविश्रुतः ।इत्यस्मिन्मनुते जन्तुः ॥
- 31त्वगस्थिमान्सविण्मूत्ररेतोरक्तादिसंयुतः ।विकारी च देह आत्मा कथं वद ॥
- 32यमास्थाय भवान्ल्लोकं दग्धुमिच्छति लक्ष्मण । सर्वे दोषाः प्रादुर्भवन्ति हि ॥
- 33देहोऽहमिति या बुद्धिरविद्या सा प्रकीर्तिता ।नाहं देहश्चिदात्मेति बुद्धिर्विद्येति भण्यते ॥
- 34अविद्या संसृतेर्हेतुर्विद्या तस्या निवर्तिका ।तस्माद्यत्नः सदा कार्यो विद्याभ्यासे ।कामक्रोधादयस्तत्र शत्रवः शत्रुसूदन ॥
- 35तत्रापि क्रोध एवालं सर्वदा ।येनाविष्टः पुमान् हन्ति पितृभ्रातृसुहृत्सखीन् ॥
- 36क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम् । क्रोधस्तस्मात्क्रोधं परित्यज ॥
- 37क्रोध एष महान् शत्रुस्तृष्णा ।सन्तोषो नन्दनवनं शान्तिरेव हि कामधुक् ॥
- 38तस्माच्छान्तिं भजस्वाद्य शत्रुरेवं भवेन्न ते ।देहेन्द्रियमनःप्राणबुद्ध्यादिभ्यो ॥
- 39आत्मा शुद्धः स्वयञ्ज्योतिरविकारी निराकृतिः ।यावद्देहेन्द्रियप्राणैर्भिन्नत्वं नात्मनो विदुः ॥
- 40तावत्संसारदुःखौघैः पीड्यन्ते मृत्युसंयुताः ।तस्मात्त्वं सर्वदा भिन्नमात्मानं हृदि भावय ॥
- 41बुद्ध्यादिभ्यो बहिः सर्वमनुवर्तस्व मा खिदः ।भुञ्जन् प्रारब्धमखिलं सुखं वा दुःखमेव वा ॥
- 42प्रवाहपतितं कार्यं कुर्वन्नपि न लिप्यसे ।बाह्ये सर्वत्र कर्तृत्वमावहन्नपि राघव ॥
- 43अन्तःशुद्धस्वभावस्त्वं लिप्यसे न च कर्मभिः ।एतन्मयोदितं कृत्स्नं हृदि भावय सर्वदा ॥
- 44संसारदुःखैरखिलैर्बाध्यसे न कदाचन ।त्वमप्यम्ब ममाऽऽदिष्टं हृदि भावय ॥
- 45समागमं प्रतीक्षस्व न दुःखैः पीड्यसे चिरम् ।न सदैकत्र संवासः कर्ममार्गानुवर्तिनाम् ॥
- 46यथा प्रवाहपतितप्लवानां सरितां तथा । सङ्ख्या क्षणार्द्धमिव जायते ॥
- 47मामम्ब दुःखं सन्त्यज्य दूरतः ।एवं चेत्सुखसंवासो भविष्यति वने मम ॥
- 48इत्युक्त्वा दण्डवन्मातुः पादयोरपतच्चिरम् ।उत्थाप्याङ्के समावेश्य आशीर्भिरभ्यनन्दयत् ॥
- 49सर्वे देवाः सगन्धर्वा ।रक्षन्तु त्वां सदा यान्तं तिष्ठन्तं निद्रया युतम् ॥
- 50इति प्रस्थापयामास समालिङ्ग्य पुनः पुनः ।लक्ष्मणोऽपि तदा रामं नत्वा ॥
- 51आह राम ममान्तःस्थः त्वया हृतः ।यास्यामि पृष्ठतो राम सेवां कर्तुं तदादिश ॥
- 52मां राम नोचेजाम्यहम् ।तथेति राघवोऽप्याह लक्ष्मणं याहि मा चिरम् ॥
- 53प्रतस्थे तां समाधातुं गतः सीतापति ।आगतं पतिमालोक्य सीता ॥
- 54सलिलैः पादौ प्रक्षाल्य ।पप्रच्छ पतिमालोक्य देव किं विना ॥
- 55आगतोऽसि गतः कुत्र श्वेतच्छत्रं च ते कुतः । न वाद्यन्ते दिविवर्जितः ॥
- 56सहितः सम्भ्रमान्नागतोऽसि किम् ।इति स्म सीतया पृष्टो रामः सस्मितमब्रवीत् ॥
- 57राज्ञा मे राज्यं दत्तं शुभेऽखिलम् ।अतस्तत्पालनार्थाय शीघ्रं यास्यामि ॥
- 58अद्यैव यास्यामि वनं त्वं तु समीपगा ।शुश्रूषां कुरु मे मातुर्न मिथ्यावादिनो वयम् ॥
- 59इति ब्रुवन्तं श्रीरामं सीता ब्रवीद्वचः ।किमर्थं वनराज्यं ते पित्रा दत्तं ॥
- 60तामाह रामः राजा प्रीतो वरं ददौ ।भरताय ददौ राज्यं वनवासं ममानघे ॥
- 61चतुर्दश वासो मे किल याचितः ।तया देव्या ददौ राजा दयापरः ॥
- 62अतः शीघ्रं गमिष्यामि मा कुरु भामिनि ।श्रुत्वा तद्रामवचनं प्रीतिसंयुता ॥
- 63वनं पश्चात्त्वमेष्यसि ।इत्याह मां विना गन्तुं तव राघव नोचितम् ॥
- 64तामाह राघवः प्रीतः स्व ।कथं वनं त्वां नेष्येऽहं बहु ॥
- 65राक्षसा घोररूपाश्च सन्ति ।सिंहव्याघ्रवराहाश्च समन्ततः ॥
- 66भोजनार्थं ।व्यञ्जनानि विद्यन्ते न कदाचन ॥
- 67काले काले फलं वापि विद्यते कुत्र ।मार्गो न दृश्यते क्वापि ॥
- 68सम्बाधं झिल्लीदंशादिभिर्युतम् ।एवं बहुविधं दोषं वनं दण्डकसञ्ज्ञितम् ॥
- 69गन्तव्यं दिमत् ।राक्षसादीन् वने दृष्ट्वा जीवितं हास्यसेऽचिरात् ॥
- 70तस्माद्भद्रे शीघ्रं द्रक्ष्यसि मां पुनः ।रामस्य वचनं श्रुत्वा सीता ॥
- 71प्रत्युवाच किञ्चि ।कथं मामिच्छसे त्यक्तुं धर्मपत्नीं पतिव्रताम् ॥
- 72त्वदनन्यामदोषां मां धर्मज्ञोऽसि दयापरः ।त्वत्समीपे स्थितां राम को वा मां धर्षयेद्वने ॥
- 73फलमूलादिकं यद्यत्तव भुक्तावशेषितम् ।तदेवामृततुल्यं मे तेन तुष्टा ॥
- 74त्वया सह चरन्त्या मे ।पुष्पास्तरणतुल्या मे भविष्यन्ति न संशयः ॥
- 75अहं त्वां नैव भवेयं ।बाल्ये मां वीक्ष्य कश्चिन्मां ॥
- 76प्राह ते भविष्यति । द्विजो भूयाद्गमिष्यामि त्वया सह ॥
- 77अन्यत्किञ्चित्प्रवक्ष्यामि श्रुत्वा मां नय । बहुशः श्रुतानि बहुभिर्द्विजैः ॥
- 78वनं रामो गतः किं कुत्रचिद्वद ।अतस्त्वया गमिष्यामि ॥
- 79यदि गच्छसि मां त्यक्त्वा तेऽग्रतः ।इति तं निश्चयं ज्ञात्वा सीताया ॥
- 80अब्रवी गच्छ त्वं वनं शीघ्रं मया सह । प्रयच्छाशु हारानाभरणानि च ॥
- 81ब्राह्मणेभ्यो धनं सर्वं दत्त्वा गच्छामहे वनम् ।इत्युक्त्वा लक्ष्मणेनाशु द्विजानाहूय ॥
- 82ददौ गवां वृन्दशतं धनानिवस्त्राणि दिव्यानि विभूषणानि । श्रुतशीलवद्भ्योमुदा द्विजेभ्यो ॥
- 83अरुन्धत्यै ददौ सीता मुख्यान्याभरणानि च ।रामो ददौ धनमनेकधा ॥
- 84स्वकान्तःपुरवासिभ्यः सेवकेभ्यस्तथैव च ।पौरजानपदेभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यः ॥
- 85लक्ष्मणोऽपि कौसल्यायै समर्पयत् । समागत्य रामस्याग्रे ॥
- 86रामः सीता लक्ष्मणश्च जग्मुः सर्वे ॥
- 87श्रीरामः सह सीतया नृपपथे गच्छन् शनैः ।पौरान् जानपदान् कुतूहलदृशः सानन्दमुद्वीक्षयन् ।श्यामः कामसहस्रसुन्दरवपुः कान्त्या दिशो भासयन् । प्रापालयं तत्पितुः ॥