Adhyātma Rāmāyaṇa · The Departure and the Crossing
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।आयान्तं नागरा दृष्ट्वा मार्गे रामं ।लक्ष्मणेन समं वीक्ष्य ऊचुः सर्वे परस्परम् ॥
- 2कैकेय्या श्रुत्वा दुःखसमावृताः ।बत राजा दशरथः सत्यसन्धं प्रियं सुतम् ॥
- 3स्त्रीहेतोरत्यजत्कामी तस्य सत्यवता कुतः ।कैकेयी वा कथं दुष्टा रामं सत्यं ॥
- 4कथं ऽतिमूढधीः ।हे जना नात्र वस्तव्यं गच्छामोऽद्यैव काननम् ॥
- 5यत्र रामः सभार्यश्च सानुजो गन्तुमिच्छति ।पश्यन्तु जानकीं सर्वे गच्छतीम् ॥
- 6पुम्भिः कदाचिद्दृष्ट्वा वा जानकी ।सापि पादेन गच्छन्ती जनसङ्घेष्वनावृता ॥
- 7रामोऽपि पादचारेण गजाश्वादि ।गच्छति द्रक्ष्यथ विभुं ॥
- 8कैकेयीनाम्नी जाता सर्वविनाशिनी ।रामस्यापि भवेद्दुःखं सीतायाः ॥
- 9बलवान् विधिरेवात्र पुम्प्रयत्नो हि दुर्बलः ।इति दुःखाकुले वृन्दे साधूनां ॥
- 10अब्रवीद्वामदेवोऽथ साधूनां सङ्घमध्यगः ।मानुशोचथ रामं वा सीतां वा वच्मि ॥
- 11एष रमः परो विष्णुरादिनारायणः स्मृतः ।एषा सा जानकी लक्ष्मीति विश्रुता ॥
- 12असौ शेषस्तमन्वेति लक्ष्मणाख्यश्च साम्प्रतम् ।एष मायागुणैर्युक्तस्तत्तदाकारवानिव ॥
- 13एष एव रजोयुक्तो ब्रह्माभूद्विश्वभावनः ।सत्त्वाविष्टस्तथा विष्णुस्त्रिजगत्प्रतिपालकः ॥
- 14एष रुद्रस्तामसोऽन्ते जगत्प्रलयकारणम् ।एष पुरा भूत्वा भक्तं वैवस्वतं मनुम् ॥
- 15नाव्यारोप्य लयस्यान्ते पालयामास । पूर्वं मन्दरे सुतलं गते ॥
- 16अधारयत्स्वपृष्ठेऽद्रिं रघूत्तमः ।मही रसातलं याता प्रलये सूकरोऽभवत् ॥
- 17तोलयामास तां क्षोणीं रघुनन्दनः ।नारसिंहं वपुः कृत्वा प्रह्लादवरदः पुरा ॥
- 18त्रैलोक्यकण्टकं रक्षः पाटयामास तन्नखैः ।पुत्रराज्यं हृतं दृष्ट्वा ह्यदित्या याचितः पुरा ॥
- 19वामनत्वमुपागम्य याच्ञया चाहरत्पुनः ।दुष्टक्षत्रियभूभारनिवृत्त्यै भार्गवोऽभवत् ॥
- 20स एव जगतां नाथ इदानीं रामतां गतः । कोटिशो निहनिष्यति ॥
- 21मरणं तस्य दृष्टं दुरात्मनः ।राज्ञा दशरथेनापि तपसाराधितो हरिः ॥
- 22विष्णोस्तदा पुत्रोऽभवद्धरिः ।स एव विष्णुः रावणादिवधाय हि ॥
- 23गन्ताद्यैव वनं रामो लक्ष्मणेन सहायवान् ।एषा सीता ॥
- 24राजा वा कैकेयी वापि नात्र कारणमण्वपि ।पूर्वेद्यु भूभारहरणाय च ॥
- 25रामोऽप्याह स्वयं साक्षाच्छ्वो गमिष्याम्यहं वनम् ।अतो रामं समुद्दिश्य चिन्तां त्यजत ॥
- 26रामरामेति ये नित्यं मनुजा भुवि ।तेषां न भवन्ति कदाचन ॥
- 27का पुनस्तस्य रामस्य दुःखशङ्का महात्मनः ।रामनाम्नैव स्यात्कलौ नान्येन केनचित् ॥
- 28मायामानुषरूपेण लोककृत् ।भक्तानां रावणस्य वधाय च ॥
- 29राज्ञश्चाभीष्टसिद्ध्यर्थं मानुषं वपुराश्रितः ।इत्युक्त्वा थ वामदेवो माहामुनिः ॥
- 30श्रुत्वा तेऽपि सर्वे रामं ज्ञात्वा हरिं विभुम् ।जहुर्हृत्संशयग्रन्थिं राममेवान्वचिन्तयन् ॥
- 31य इदं चिन्तयेन्नित्यं रहस्यं रामसीतयोः ।तस्य रामे दृढा भक्तिर्भवे ॥
- 32रहस्यं गोपनीयं वो यूयं वै ।इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रस्तेऽपि रामं परं विदुः ॥
- 33ततो रामः समाविश्य वारितः ।सानुजः सीतया गत्वा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥
- 34आगताः स्मो वयं मातस्त्रयस्ते सम्मतं वनम् ।गन्तुं शीघ्रमाज्ञापयतु नः पिता ॥
- 35इत्युक्ता सहसोत्थाय स्वयम् ।रामाय लक्ष्मणायाथ सीतायै च पृथक् पृथक् ॥
- 36रामस्तु वस्त्राण्युत्सृज्य वन्यचीराणि पर्यधात् ।लक्ष्मणोऽपि तथा चक्रे सीता त ॥
- 37हस्ते गृहीत्वा रामस्य मुखमैक्षत ।रामो गृहीत्वा तच्चीरमंशुके पर्यवेष्टयत् ॥
- 38तद् दृष्ट्वा रुरुदुः सर्वे समन्ततः ।वसिष्ठस्तु तदाकर्ण्य रुदितं रुषा ॥
- 39कैकेयीं प्राह दुर्वृत्ते राम एव त्वया वृतः । दुष्टे त्वं सीतायै किं प्रयच्छसि ॥
- 40यदि रामं समन्वेति सीता भक्त्या ।दिव्याम्बरधरा नित्यं ॥
- 41रमयत्वनिशं रामं वनदुःखनिवारिणी ।राजा दशरथोऽप्याह सुमन्त्रं ॥
- 42गच्छन्तु वनं ।इत्युक्त्वा राममालोक्य सीतां चैव सलक्ष्मणम् ॥
- 43दुःखान्निपतितो भूमौ रुरोदाश्रुपरिप्लुतः ।आरुरोह रथं सीता शीघ्रं रामस्य पश्यतः ॥
- 44रामः प्रदक्षिणं कृत्वा पितरं रथमारुहत् ।लक्ष्मणः खड्गयुगलं धनुस्तूणीयुगं तथा ॥
- 45गृहीत्वा रथमारुह्य नोदयामास । सुमन्त्रेति राजा दशरथोऽब्रवीत् ॥
- 46ति रामेण नोदितोऽचोदयद्रथम् ।रामे दूरं गते राजा प्रापतद्भुवि ॥
- 47पौरास्तु बालवृद्धाश्च वृद्धा ब्राह्मणसत्तमाः ।तिष्ठ तिष्ठेति रामेति क्रोशन्तो रथमन्वयुः ॥
- 48राजा रुदित्वा सुचिरं मां नयन्तु गृहं प्रति ।कौसल्याया राममातुरित्याह ॥
- 49किञ्चित्कालं भवेत्तत्र जीवनं मे ।अत ऊर्ध्वं न जीवामि चिरं रामं विना कृतः ॥
- 50ततो गृहं प्रविश्यैव कौसल्यायाः पपात ह ।मूर्च्छितश्च चिराद्बुद्ध्वा तूष्णीमेवावतस्थिवान् ॥
- 51रामस्तु तमसातीरं गत्वा तत्रावस ।जलं प्राश्य निराहारो वृक्षमूलेऽस्वप ॥
- 52सीतया सह धनुष्पाणिस्तु लक्ष्मणः । धर्मज्ञः सुमन्त्रेण समन्वितः ॥
- 53सर्वे समागत्य स्थितास्तस्याविदूरतः ।शक्ता रामं पुरं नेतुं नो चेद्गच्छामहे वनम् ॥
- 54इति निश्चयमाज्ञाय तेषां रामोऽतिविस्मितः ।नाहं गच्छामि नगरमेते वै ॥
- 55भविष्यन्तीति निश्चित्य मिदमब्रवीत् ।इदानीमेव गच्छामः सुमन्त्र रथमानय ॥
- 56इत्याज्ञप्तः सुमन्त्रोऽपि रथं वाहैरयोजयत् ।आरुह्य रामः सीता च लक्ष्मणोऽपि ययुर्द्रुतम् ॥
- 57अयोध्याभिमुखं गत्वा किञ्चिद्दूरं ततो ययुः ।तेऽपि राममदृष्ट्वैव प्रातरुत्थाय ॥
- 58रथनेमिगतं मार्गं पश्यन्तस्ते पुरं ययुः ।हृदि रामं ससीतं ते ध्यायन्तस्तस्थुरन्वहम् ॥
- 59सुमन्त्रोऽपि रथं शीघ्रं नोदयामास सादरम् ।स्फीतान् पश्यन् रामः सीतासमन्वितः ॥
- 60गङ्गातीरं समागच्छच्छृङ्गवेराविदूरतः ।गङ्गां दृष्ट्वा नमस्कृत्य स्नात्वा ॥
- 61शिंशपावृक्षमूले स निषसाद ।ततो गुहो जनैः श्रुत्वा रामागममहोत्सवम् ॥
- 62सखायं स्वामिनं द्रष्टुं हर्षात्तूर्णं समापतत् ।फलानि मधुपुष्पादि गृहीत्वा ॥
- 63रामस्याग्रे विनिक्षिप्य पतद्भुवि ।गुहमुत्थाप्य तं तूर्णं राघवः ॥
- 64सम्पृष्टकुशलो रामं गुहः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।धन्योऽहमद्य मे जन्म नैषादं ॥
- 65बभूव स्पृष्ट्वा तेऽङ्गं रघूत्तम ।नैषादराज्यमेतत्ते रघूत्तम ॥
- 66वसन्नत्र पालयास्मान् ।आगच्छ यामो नगरं पावनं कुरु मे गृहम् ॥
- 67गृहाण फलमूलानि त्वदर्थं सञ्चितानि मे ।अनुगृह्णीष्व दासस्तेऽहं ॥
- 68रामस्तमाह सुप्रीतो वचनं शृणु मे सखे ।न वेक्ष्यामि गृहं ग्रामं नव वर्षाणि पञ्च च ॥
- 69दत्तमन्येन नो भुञ्जे फलमूलादि किञ्चन ।राज्यं ममैतत्ते सर्वं त्वं सखा मेऽतिवल्लभः ॥
- 70वटक्षीरं समानाय्य जटामुकुटमादरात् ।बबन्ध लक्ष्मणेनाथ सहितो रघुनन्दनः ॥
- 71जलमात्रं तु सम्प्राश्य सीतया सह राघवः ।आस्तृतं शयनं लक्ष्मणेन हि ॥
- 72उवास तत्र नगरप्रासादाग्रे यथा पुरा ।सुष्वाप तत्र वैदेह्या इव संस्कृते ॥
- 73ततोऽविदूरे परिगृह्य चापंसबाण स लक्ष्मणः । रामं परितो विपश्यन्गुहेन सार्धं सशरासनेन ॥