Adhyātma Rāmāyaṇa · The Sandals of Rāma and the Hermitage of Atri
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।अथ गत्वाऽऽश्रमपदसमीपं भरतो ।सीतारामपदैर्युक्तं ॥
- 2स तत्र -ध्वजादिचिह्नानि पदानि सर्वतः ।ददर्श रामस्य भुवोऽतिमङ्गलानिअचेष्टयत्पादरजःसु ॥
- 3अहो सुधन्योऽहममूनिरामङ्कितभूतलानि ।पश्यामि यत्पादरजो विमृग्यंब्रह्मादिदेवैः श्रुतिभिश्च नित्यम् ॥
- 4इत्यद्भुतप्रेमरसाप्लुताशयोविगाढचेता रघुनाथभावने ।स्नपितस्तनान्तरःशनैरवापाश्रमसन्निधिं हरेः ॥
- 5स तत्र दृष्ट्वा रघुनाथमास्थितंदूर्वादलश्यामलमायतेक्षणम् ।जटाकिरीटं नववल्कलाम्बरंप्रसन्नवक्त्रं तरुणारुणद्युतिम् ॥
- 6विलोकयन्तं जनकात्मजां शुभां सेवितपादपङ्कजम् ।तदाभिदुद्राव रघूत्तमं शुचाहर्षाच्च तत्पादयुगं त्वराग्रहीत् ॥
- 7रामस्तमाकृष्य सुदीर्घबाहुर्दोर्भ्यांपरिष्वज्य सिषिञ्च नेत्रजैः ।जलैरथाङ्कोपरि सन्न्यवेशयत्पुनः पुनः सम्परिषस्वजे विभुः ॥
- 8अथ ता सर्वाः समाजग्मुस्त्वरान्विताः ।राघवं द्रष्टुकामास्ता ॥
- 9रामः स्वमातरं वीक्ष्य द्रुतमुत्थाय पादयोः ।ववन्दे सा पुत्रमालिङ्ग्यातीव दुःखिता ॥
- 10इतराश्च तथा नत्वा जननी ।ततः समागतं दृष्ट्वा वसिष्ठं ॥
- 11साष्टाङ्गं प्रणिपत्याह धन्योऽस्मीति पुनः पुनः ।यथार्हमुपवेश्याह सर्वानेव ॥
- 12पिता मे किं वा मां किमाहातिदुःखितः ।वसिष्ठस्तमुवाचेदं पिता ते रघुनन्दन ॥
- 13त्वामेव परिचिन्तयन् ।रामरामेति सीतेति लक्ष्मणेति ॥
- 14श्रुत्वा तत्कर्णशूलाभं गुरोर्वचनमञ्जसा ।हा हतोऽस्मीति पतितो रुदन् रामः सलक्ष्मणः ॥
- 15ततोऽनुरुरुदुः सर्वा मातरश्च तथापरे ।हा तात मां परित्यज्य क्व गतोऽसि घृणाकर ॥
- 16महाबाहो मां को वा लालयेदितः ।सीता च लक्ष्मणश्चैव विलेपतुरतो भृशम् ॥
- 17वसिष्ठः शमयामास तां शुचम् ।ततो मन्दाकिनीं गत्वा स्नात्वा ते ॥
- 18राज्ञे ददुर्जलं तत्र सर्वे ते ।पिण्डान्निर्वापयामास रामो लक्ष्मणसंयुतः ॥
- 19धुसम्प्लुतान् ।वयं यदन्नाः पितरस्तदन्नाः ॥
- 20इति पुनः स्नात्वा ।सर्वे रुदित्वा सुचिरं स्नात्वा जग्मुस्तदाश्रमम् ॥
- 21तस्मिन्स्तु दिवसे सर्वे उपवासं प्रचक्रिरे ।ततः परेद्युर्विमले स्नात्वा मन्दाकिनीजले ॥
- 22उपविष्टं समागम्य भरतो राममब्रवीत् ।राम राम ॥
- 23राज्यं पित्र्यं ते ज्येष्ठस्त्वं मे पिता तथा ।क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥
- 24इष्ट्वा यज्ञैर्बहुविधैः पुत्रानुत्पाद्य ।राज्ये पुत्रं गमिष्यसि ततो वनम् ॥
- 25इदानीं वनवासस्य कालो नैव ।मातुर्मे दुष्कृतं किञ्चित्स्मर्तुं नार्हसि पाहि नः ॥
- 26इत्युक्त्वा भक्तितः ।रामस्य पुरतः साक्षा ॥
- 27शीघ्रमारोप्याङ्केऽतिभक्तितः ।उवाच भरतं रामः शनैः ॥
- 28प्रवक्ष्यामि त्वयोक्तं यत्तथैव तत् ।किन्तु मामब्रवीत्तातो नव वर्षाणि पञ्च च ॥
- 29उषित्वा पुरं पश्चात्समाविश ।इदानीं भरतायेदं ॥
- 30ततः तवैव हि ।दण्डकारण्यराज्यं मे दत्तं पित्रा तथैव च ॥
- 31अतः पितुर्वचः कार्यमावाभ्यामतियत्नतः ।पितुर्वचनमुल्लङ्घ्य स्वतन्त्रो यस्तु वर्तते ॥
- 32स देहान्ते निरयं व्रजेत् ।तस्माद्राज्यं प्रशाधि त्वं वयं दण्डकपालकाः ॥
- 33भरतस्त्वब्रवीद्रामं ।स्त्रीजितो भ्रान्तहृदय उन्मत्तो यदि वक्ष्यति ।तत्सत्यमिति न ग्राह्यं भ्रान्तवाक्यं यथा सुधीः ॥
- 34न स्त्रीजितः पिता ब्रूयान्न कामी नैव मूढधीः ।पूर्वं प्रतिश्रुतं तस्य ददौ ॥
- 35असत्याद्भीतिरधिका महतां नरकादपि ।करोमीत्यहमप्येतत्सत्यं तस्यै ॥
- 36कथं वाक्यमहं कुर्यामसत्यं राघवो हि सन् ।इत्युदीरितमाकर्ण्य रामस्य ॥
- 37तथैव चीरवसनो वने वत्स्यामि सुव्रत ।चतुर्दश समास्त्वं तु राज्यं कुरु यथासुखम् ॥
- 38पित्रा दत्तं तवैवैतद्राज्यं मह्यं वनं ददौ ।व्यत्ययं यद्यहं कुर्यामसत्यं ॥
- 39अहमप्यागमिष्यामि सेवे त्वां लक्ष्मणो यथा ।नोचे ॥
- 40इत्येवं निश्चयं कृत्वा चातपे ।मनसापि विनिश्चित्य सः ॥
- 41भरतस्यापि निर्बन्धं दृष्ट्वा रामोऽतिविस्मितः । रघुनन्दनः ॥
- 42एकान्ते भरतं प्राह वसिष्ठो ।वत्स गुह्यं शृणुष्वेदं मम वाक्यात्सुनिश्चितम् ॥
- 43रामो नारायणः साक्षाद्ब्रह्मणा याचितः पुरा । जातो दशरथात्मजः ॥
- 44पि सीतेति जाता जनकनन्दिनी । लक्ष्मणो जातो राममन्वेति सर्वदा ॥
- 45रावणं हन्तुकामास्ते गमिष्यन्ति न संशयः । यद्यन्निष्ठुरभाषणम् ॥
- 46सर्वं देवकृतं नो चेदेवं सा भाषयेत्कथम् ।तस्मात्त्यजाऽऽग्रहं तात रामस्य विनिवर्तने ॥
- 47महासैन्यैर्भ्रातृभिः सहितः पुरम् । शीघ्रमेवागमिष्यति ॥
- 48इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं भरतो ।गत्वा समीपं रामस्य ॥
- 49राजेन्द्र राज्याय तव पूजिते ।तयोः सेवां करोम्येव यावदागमनं तव ॥
- 50इत्युक्त्वा योजयामास पादयोः ।रामस्य ते ददौ रामो भरतायातिभक्तितः ॥
- 51गृहीत्वा दिव्ये भरतो ।रामं पुनः परिक्रम्य प्रणनाम पुनः पुनः ॥
- 52भरतः पुनराहेदं गिरा ।नवपञ्चसमान्ते तु प्रथमे दिवसे यदि ॥
- 53नागमिष्यसि चेद्राम प्रविशामि ।बाढमित्येव तं रामो भरतं सन्न्यवर्तयत् ॥
- 54ससैन्यः सवसिष्ठश्च शत्रुघ्नसहितः ।मातृभिर्मन्त्रिभिः सार्धं गमनायोपचक्रमे ॥
- 55कैकेयी राममेकान्ते स्रवन्नेत्रजलाकुला । प्राह हे राम तव ॥
- 56कृतं मया दुष्टधिया ।क्षमस्व मम दौरात्म्यं क्षमासारा हि साधवः ॥
- 57त्वं साक्षाद्विष्णुरव्यक्तः सनातनः । मोहयस्यखिलं जगत् ।त्वयैव प्रेरितो लोकः कुरुते साध्वसाधु वा ॥
- 58त्वदधीनमिदं विश्वमस्वतन्त्रं करोति किम् ।यथा कृत्रिमनर्तक्यो नृत्यन्ति कुहकेच्छया ॥
- 59त्वदधीना तथा नर्तकी बहुरूपिणी ।त्वयैव प्रेरिताहं च देवकार्यं करिष्यता ॥
- 60पापिष्ठं पापमनसा कर्माचरमरिन्दम ।अद्य मम देवानामप्यगोचरः ॥
- 61पाहि विश्वेश्वरानन्त नमोऽस्तु ते ।छिन्धि स्नेहमयं पाशं पुत्रवित्तादिगोचरम् ॥
- 62त्वामहं ।कैकेय्या वचनं श्रुत्वा रामः सस्मितमब्रवीत् ॥
- 63यदाह मां नानृतं सत्यमेव तत् ।मयैव प्रेरिता वाणी तव वक्त्राद्विनिर्गता ॥
- 64देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थमत्र दोषः कुतस्तव ।गच्छ त्वं हृदि मां नित्यं दिवानिशम् ॥
- 65सर्वत्र मद्भक्त्या मोक्ष्यसेऽचिरात् ।अहं सर्वत्र समदृग् द्वेष्यो वा प्रिय एव वा ॥
- 66नास्ति मे भजतोऽनुभजाम्यहम् ।मन्मायामोहितधियो मामम्ब ॥
- 67सुखदुःखाद्यनुगतं जानन्ति न तु ।दिष्ट्या मद्गोचरं ज्ञानमुत्पन्नं ते ॥
- 68स्मरन्ती तिष्ठ भवने ।इत्युक्ता सा परिक्रम्य रामं ॥
- 69ययौ गेहं ।भरतस्तु सहामात्यैर्मातृभिर्गुरुणा सह ॥
- 70अयोध्यामगमच्छ्रीघ्रं ।पौरजानपदान् सर्वानयोध्यायामुदारधीः ॥
- 71स्थापयित्वा यथान्यायं नन्दिग्रामं ययौ स्वयम् ।तत्र सिंहासने नित्यं स्थाप्य भक्तितः ॥
- 72पूजयित्वा यथा रामं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।राजोपचारैरखिलैः प्रत्यहं ॥
- 73फलमूलाशनो दान्तो जटावल्कलधारकः ।अधःशायी शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥
- 74सर्वाणि यावन्ति पृथिवीतले ।तानि सम्यङ्निवेदयति राघवः ॥
- 75गणयन् दिवसान्येव रामागमनकाङ्क्षया ।स्थितो रामार्पितमनाःसाक्षाद्ब्रह्ममुनिर्यथा ॥
- 76रामस्तु वस ।सीतया लक्ष्मणेनापि किञ्चित्कालमुपावसत् ॥
- 77नागराश्च सदा यान्ति ।चित्रकूटस्थितं ज्ञात्वा सीतया लक्ष्मणेन च ॥
- 78दृष्ट्वा तज्जनसम्बाधं रामस्तत्याज तं गिरिम् । कार्यमप्यनुचिन्तयन् ॥
- 79अन्वगात्सीतया भ्रात्रा ह्यत्रेराश्रममुत्तमम् ।सर्वत्र सुखसंवासं जनसम्बाधवर्जितम् ॥
- 80गत्वा मुनिमुपासीनं भासयन्तं तपोवनम् ।ह रामोऽहमभिवादये ॥
- 81दण्डकाननमागतः । धन्योऽहं दर्शनात्तव ॥
- 82श्रुत्वा रामस्य वचनं रामं ज्ञात्वा ।पूजयामास विधिव मुनिः ॥
- 83वन्यैः फलैः कृतातिथ्यमुपविष्टं ।सीतां च लक्ष्मणं चैव सन्तुष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥
- 84भार्या मेऽतीव संवृद्धा ह्यनसूयेति विश्रुता ।तपश्चरन्ती सुचिरं धर्मवत्सला ॥
- 85अन्तस्तिष्ठति तां सीता पश्यत्वरिनिषूदन ।तथेति जानकीं प्राह रामो ॥
- 86गच्छ शीघ्रमेहि पुनः शुभे ।तथेति रामवचनं सीता चापि तथाकरोत् ॥
- 87दण्डवत्पतितामग्रे सीतां दृष्ट्वातिहृष्टधीः ।अनसूया वत्से सीतेति सादरम् ॥
- 88दिव्ये ददौ निर्मिते ।दुकूले द्वे ददौ तस्यै निर्मले भक्तिसंयुता ॥
- 89अङ्गरागं च सीतायै ददौ दिव्यं शुभानना ।न त्यक्ष्यतेऽङ्गरागेण शोभा त्वां ॥
- 90पातिव्रत्यं पुरस्कृत्य राममन्वेहि जानकि । राघवो यातु त्वया सह पुनर्गृहम् ॥
- 91यथान्यायं रामं सीतासमन्वितम् ।लक्ष्मणं च तदा रामं पुनः प्राह ॥
- 92राम त्वमेव भुवनानि विधाय तेषांसंरक्षणाय ।देहान् बिभर्षि न च देहगुणैर्विलिप्तस्-त्वत्तो बिभेत्यखिलमोहकरी च ॥