Adhyātma Rāmāyaṇa · The Ring, the Jewel, and the Fire in the Grove
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच । वा मोक्ष्ये शरीरं विना ।जीवितेन फलं किं स्यान्मम रक्षोऽधिमध्यतः ॥
- 2दीर्घा ममात्यर्थमुद्बन्धाय भविष्यति ।एवं निश्चितबुद्धिं तां मरणायाथ ॥
- 3विलोक्य हनुमान् किञ्चिद्विचार्यैतदभाषत ।शनैः शनैः जानक्याः वचः ॥
- 4राजा दशरथो महान् । चत्वारो लोकविश्रुताः ॥
- 5पुत्रा सर्वे लक्षणैरुपलक्षिताः ।रामश्चलक्ष्मणश्चैव भरतश्चैव ॥
- 6ज्येष्ठो रामः ण्डकारण्यमागतः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया भार्यया सह ॥
- 7उवास पञ्चवट्यां महामनाः ।तत्र नीता महाभागा सीता ॥
- 8रहिते रामचन्द्रेण रावणेन ।ततो रामोऽतिदुःखार्तो मार्गमाणोऽथ जानकीम् ॥
- 9जटायुषं पक्षिराजमपश्यत्पतितं भुवि ।तस्मै दत्त्वा दिवं शीघ्रमृष्यमूकमुपागमत् ॥
- 10सुग्रीवेण कृता मैत्री रामस्य । हत्वा वालिनं रघुनन्दनः ॥
- 11सुग्रीवं मित्रकार्यं चकार सः ।सुग्रीवस्तु समानाय्य वानरान् ॥
- 12प्रेषयामास परितो वानरान् ।सीतायास्तत्र चैकोऽहं हरिः ॥
- 13शतयोजनम् ।समुद्रं नगरीं लङ्कां विचिन्वन् जानकीं शुभाम् ॥
- 14शनैरशोकवनिकां विचिन्वन् शिंशपातरुम् ।अद्राक्षं जानकीमत्र शोचन्तीं ॥
- 15रामस्य महिषीं देवीं कृतकृत्योऽहमागतः ।इत्युक्त्वोपररामाथ ॥
- 16सीता क्रमेण तत्सर्वं श्रुत्वा ।किमिदं मे श्रुतं वायुना समुदीरितम् ॥
- 17स्वप्नो वा मे दि वा सत्यमेव तत् । दुःखेन जानाम्येतत्कुतो भ्रमः ॥
- 18येन मे वचनं समुदीरितम् ।स दृश्यतां महाभागः ममाग्रतः ॥
- 19श्रुत्वा तज्जानकीवाक्यं हनुमान् । शनैः सीतापुरतः समवस्थितः ॥
- 20रक्तास्यः पीतवानरः ।ननाम शनकैः सीतां पुरतः स्थितः ॥
- 21दृष्ट्वा तं जानकी रावणोऽयमुपागतः ।मां मोहयितुमायातो ॥
- 22इत्येवं चिन्तयित्वा सा तूष्णिमासीदधोमुखी ।पुनरप्याह तां सीतां देवि यत्त्वं विशङ्कसे ॥
- 23नाहं तथाविधो मातस्त्यज शङ्कां मयि स्थिताम् ।दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्य ॥
- 24सचिवोऽहं हरीन्द्रस्य सुग्रीवस्य शुभप्रदे ।वायोः पुत्रोऽहमखिलप्राणभूतस्य शोभने ॥
- 25तच्छ्रुत्वा जानकी प्राह हनूमन्तं ।वानराणां मनुष्याणां टते कथम् ॥
- 26यथा त्वं दासोऽहमिति भाषसे ।तामाह जानकीं पुरतः स्थितः ॥
- 27ऋष्यमूकमगाद्रामः सुधीः ।सुग्रीवो ऋष्यमूकस्थो ॥
- 28भीतो मां प्रेषयामास ज्ञातुं रामस्य हृद्गतम् ।त्वा गतोऽहं ॥
- 29ज्ञात्वा रामस्य स्कन्धोपरि निधाय तौ ।नीत्वा सुग्रीवसामीप्यं तयोः ॥
- 30सुग्रीवस्य हृता भार्या वालिना तं । ततो राज्येऽभ्यषेचयत् ॥
- 31सुग्रीवं वानराणां स प्रेषयामास वानरान् ।दिग्भ्यो महाबलान् वीरान् भवत्याः ॥
- 32राघवो दृष्ट्वा मामभाषत ॥
- 33त्वयि कार्यमशेषं मे स्थितं ।ब्रूहि मे कुशलं सर्वं सीतायै लक्ष्मणस्य च ॥
- 34अङ्गुलीयकमेतन्मे परिज्ञानार्थमुत्तमम् ।सीतायै दीयतां साधु ॥
- 35इत्युक्त्वा प्रददौ मह्यं कराग्रादङ्गुलीयकम् । मयानीतं पश्याङ्गुलीयकम् ॥
- 36इत्युक्त्वा प्रददौ देव्यै मारुतात्मजः ।नमस्कृत्य स्थितो दूरा ॥
- 37दृष्ट्वा सीता रामनामाङ्कितां तदा ।मुद्रिकां स्रवदानन्दनेत्रजा ॥
- 38कपे मे त्वं बुद्धिमानसि राघवे ।भक्तोऽसि त्वं विश्वासोऽस्ति तवैव हि ॥
- 39नो चे चान्यं पुरुषं प्रेषयेत्कथम् ।हनूमन् दृष्टमखिलं मम त्वया ॥
- 40सर्वं कथय रामाय यथा मे जायते दया । प्राणाः स्थास्यन्ति मम सत्तम ॥
- 41नागमिष्यति चेद्रामो मां खलः ।अतः शीघ्रं सुग्रीवेण समन्वितः ॥
- 42वानरानीकपैः सार्धं हत्वा रावण ।सपुत्रं सबलं रामो यदि मां ॥
- 43तत्तस्य वीर वर्णय वर्णितम् ।यथा मां तारयेद्रामो हत्वा शीघ्रं ॥
- 44तथा यतस्व हनुमन् वाचा ।हनुमानपि तामाह देवि ॥
- 45रामः शीघ्रमागमिष्यति सायुधः ।सुग्रीवेण हत्वा दशमुखं बलात् ॥
- 46समानेष्यति देवि त्वामयोध्यां नात्र संशयः ।तमाह जानकी रामः कथं ॥
- 47तीर्त्वायास्यत्यमेयात्मा वानरानीकपैः सह ।हनूमानाह मे स्कन्धावारुह्य ॥
- 48आयास्यतः ससैन्यश्च सुग्रीवो वानरेश्वरः ।विहायसा क्षणेनैव तीर्त्वा वारिधिमाततम् ॥
- 49रक्षौघांस्त्वत्कृते नात्र संशयः । देहि मे देवि गच्छामि त्वरयान्वितः ॥
- 50द्रष्टुं रामं सह भ्रात्रा त्वरयामि तवान्तिकम् ।देवि किञ्चिदभिज्ञानं देहि मे येन राघवः ॥
- 51विश्वसेन्मां प्रयत्नेन ततो गन्ता ।ततः किञ्चिद्विचार्याथ सीता ॥
- 52विमुच्य केशपाशान्ते स्थितं चूडामणिं ददौ ।अनेन विश्वसेद्रामस्त्वां कपीन्द्र ॥
- 53अभिज्ञानार्थमन्यच्च वदामि तव ।चित्रकूटगिरौ पूर्वमेकदा रहसि स्थितः ।मदङ्के शिर आधाय निद्राति ॥
- 54ऐन्द्रः काकस्तदागत्य नखैस्तुण्डेन चासकृत् ।मत्पादाङ्गुष्ठमारक्तं विददारामिषाशया ॥
- 55ततो रामः प्रबुद्ध्याथ दृष्ट्वा पादं ।केन भद्रे कृतं चैतद्विप्रियं मे ॥
- 56इत्युक्त्वा पुरतोऽपश्यद्वायसं मां पुनः पुनः ।अभिद्रवन्तं रक्ताक्तनखतुण्डं ह ॥
- 57तृणमेकमुपादाय दिव्यास्त्रेणाभियोज्य तत् ।चिक्षेप रामो वायसोपरि तज्ज्वलन् ॥
- 58अभ्यद्रवद्वायसश्च भीतो लोकान् भ्रमन् पुनः ।इन्द्रब्रह्मादिभिश्चापि न शक्यो रक्षितुं तदा ॥
- 59रामस्य पादयोरग्रेऽपतद्भीत्या ।शरणागतमालोक्य रामस्तमिदमब्रवीत् ॥
- 60अमोघमेतदस्त्रं मे दत्वैकाक्षिमितो व्रज ।सव्यं दत्त्वा गतः काक एवं पौरुषवानपि ॥
- 61उपेक्षते किमर्थं मामिदानीं सोऽपि राघवः ।हनूमानपि तामाह श्रुत्वा सीतानुभाषितम् ॥
- 62देवि त्वां यदि जानाति स्थितामत्र रघूत्तमः ।करिष्यति क्षणा लङ्कां राक्षसमण्डिताम् ॥
- 63प्राह तं वत्स कथं त्वं योत्स्यसेऽसुरैः । सर्वे वानराश्च भवादृशाः ॥
- 64श्रुत्वा तद्वचनं देव्यै पूर्वरूपमदर्शयत् ।मेरुमन्दरसङ्काशं रक्षोगणविभीषणम् ॥
- 65दृष्ट्वा सीता हनुमन्तं ।हर्षेण महताविष्टा प्राह तं ॥
- 66समर्थोऽसि महासत्त्व द्रक्ष्यन्ति त्वां महाबलम् ।राक्षस्यस्ते शुभः पन्था गच्छ द्रुतम् ॥
- 67कपिः प्राह दर्शनात्पारणं मम ।भविष्यति फलैः सर्वैस्तव दृष्टौ स्थितैर्हि मे ॥
- 68तथेत्युक्तः स जानक्या फलं कपिः ।ततः प्रस्थापितोऽगच्छज्जानकीं सः ।किञ्चिद्दूरमथो गत्वा स्वात्मन्येवान्वचिन्तयत् ॥
- 69कार्यार्थमागतो स्वामिकार्याविरोधतः ।अन्यत्किञ्चिदसम्पाद्य गच्छत्यधम एव सः ॥
- 70अतोऽहं किञ्चिदन्यच्च कृत्वा दृष्ट्वाथ ।सम्भाष्य च ततो रामदर्शनार्थं व्रजाम्यहम् ॥
- 71इति निश्चित्य मनसा वृक्षखण्डान् महाबलः ।उत्पाट्याशोकवनिकां निर्वृक्षामकरोत्क्षणात् ॥
- 72सीताऽऽश्रयनगं त्यक्त्वा वनं शून्यं चकार सः ।उत्पाटयन्तं विपिनं दृष्ट्वा ॥
- 73अपृच्छन् जानकीं कोऽसौ वानराकृतिरुद्भटः ॥
- 74जानक्युवाच ।भवत्य एव जानन्ति ।नाहमेनं विजानामि ॥
- 75इत्युक्तास्त्वरितं गत्वा राक्षस्यो ।हनूमता कृतं सर्वं न्यवेदयन् ॥
- 76देव कश्चिन्महासत्त्वो ।सीतया सह सम्भाष्य ह्यशोकवनिकां क्षणात् ।उत्पाट्य चैत्यप्रासादं बभञ्जामितविक्रमः ॥
- 77सर्वान् हत्वा तत्रैव तस्थिवान् ।तच्छ्रुत्वा तूर्णमुत्थाय वनभङ्गं महाऽप्रियम् ॥
- 78प्रेषयामास नियुतं राक्षसाधिपः । ॥
- 79हनुमान् पर्वताकारो ।किञ्चिल्लाङ्गूलचलनो रक्तास्यो भीषणाकृतिः ॥
- 80आपतन्तं महासङ्घं राक्षसानां ददर्श सः ।चकार सिंहनादं च श्रुत्वा ते मुमुहुर्भृशम् ॥
- 81हनुमन्तमथो दृष्ट्वा राक्षसा भीषणाकृतिम् ।निर्जघ्नु ॥
- 82तत उत्थाय हनुमान् समन्ततः ।निष्पिपेष क्षणादेव मशकानिव यूथपः ॥
- 83निहतान् किङ्करान् श्रुत्वा रावणः ।पञ्च सेनापतींस्तत्र प्रेषयामास दुर्मदान् ॥
- 84हनूमानपि तान् सर्वांल्लोहस्तम्भेन चाहनत् ।ततः क्रुद्धो प्रेषयामास सप्त सः ॥
- 85आगतानपि तान् सर्वान् पूर्वव ।क्षणान्निःशेषतो हत्वा लोहस्तम्भेन ॥
- 86पूर्वस्थानमुपाश्रित्य प्रतीक्षन् राक्षसान् स्थितः ।ततो जगाम बलवान् प्रतापवान् ॥
- 87तमुत्पपात हनुमान् दृष्ट्वाकाशे ।गगनात्त्वरितो मूर्ध्नि व्यताडयत् ॥
- 88हत्वा तमक्षं निःशेषं बलं सर्वं चकार सः ॥
- 89ततः श्रुत्वा कुमारस्य वधं ।क्रोधेन महताविष्ट इन्द्रजेतारमब्रवीत् ॥
- 90पुत्र गच्छाम्यहं तत्र यत्रास्ते ।हत्वा तमथवा बद्ध्वा आनयिष्यामि तेऽन्तिकम् ॥
- 91तरं प्राह त्यज शोकं महामते ।मयि स्थिते किमर्थं त्वं भाषसे दुःखितं वचः ॥
- 92बद्ध्वाऽऽनेष्ये द्रुतं तात वानरं ।इत्युक्त्वा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥
- 93जगाम समीपं ।ततोऽतिगर्जितं श्रुत्वा स्तम्भमुद्यम्य वीर्यवान् ॥
- 94उत्पपात नभोदेशं मारुतिः ।ततो भ्रमन्तं नभसि हनूमन्तं शिलीमुखैः ॥
- 95विद्ध्वा तस्य शिरोभागमिषुभिश्चाष्टभिः पुनः ।हृदयं पादयुगलं षड्भिरेकेन ॥
- 96भेदयित्वा ततो घोरं सिंहनादमथाकरोत् ।ततोऽतिहर्षाद्धनुमान् स्तम्भमुद्यस्य ॥
- 97जघान सारथिं साश्वं रथं चाचूर्णयत्क्षणात् ।ततोऽन्यं रथमादाय मेघनादो महाबलः ॥
- 98शीघ्रं ब्रह्मास्त्रमादाय बद्ध्वा ।निनाय निकटं राज्ञो रावणस्य महाबलः ॥
- 99यस्य सततं जपन्ति ये-ऽज्ञानकर्मकृतबंधनं क्षणात् ।सद्य एव परिमुच्य तत्पदंयान्ति कोटिरविभासुरं शिवम् ॥
- 100तस्यैव रामस्य पदाम्बुजं सदाहृत्पद्ममध्ये सुनिधाय ।सदैव निर्मुक्तसमस्तबन्धनःकिं तस्य पाशैरितरैश्च बन्धनैः ॥