Adhyātma Rāmāyaṇa · The Surrender of Vibhīṣaṇa and the Bridging of the Ocean
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच । महाभागश्चतुर्भिर्मन्त्रिभिः सह ।आगत्य गगने राम समवस्थितः ॥
- 2उच्चैरुवाच भोः स्वामिन् राम ।रावणस्यानुजोऽहं ते दारहर्तुर्विभीषणः ॥
- 3नाम्ना भ्रात्रा निरस्तोऽहं त्वामेव ।हितमुक्तं मया देव तस्य चाविदितात्मनः ॥
- 4सीतां रामाय प्रेषयेति पुनः पुनः ।उक्तोऽपि न शृणोत्येव ॥
- 5हन्तुं मां खड्गमादाय प्राद्रव ।ततोऽचिरेण सचिवैश्चतुर्भिः सहितो भयात् ॥
- 6त्वामेव शरणं गतः ।विभीषणवचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥
- 7विश्वासार्हो न ते राम राक्षसाधमः ।सीताहर्तुर्विशेषेण रावणस्यानुजो बली ॥
- 8मन्त्रिभिः सायुधैरस्मान् निहनिष्यति ।तदाज्ञापय मे देव वानरैर्हन्यतामयम् ॥
- 9ममैवं भाति मे राम किं निश्चितं वद ।श्रुत्वा सुग्रीववचनं रामः सस्मितमब्रवीत् ॥
- 10यदीच्छामि लोकान् सर्वान् सहेश्वरान् । संहन्यां सृजामि निमिषार्धतः ॥
- 11अतो मयाऽभयं दत्तं शीघ्रमानय राक्षसम् ॥
- 12सकृदेव तवास्मीति च याचते ।अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम ॥
- 13रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो ।विभीषणमथानाय्य दर्शयामास ॥
- 14विभीषणस्तु साष्टाङ्गं प्रणिपत्य रघूत्तमम् । वाचा भक्त्या च परयान्वितः ॥
- 15रामं श्यामं विशालाक्षं ।धनुर्बाणधरं शान्तं लक्ष्मणेन समन्वितम् ॥
- 16भूत्वा स्तोतुं ॥
- 17विभीषण उवाच ।नमस्ते राम राजेन्द्र नमः ।नमस्ते चण्डकोदण्ड नमस्ते ॥
- 18नमोऽनन्ताय शान्ताय रामायामिततेजसे । च ते रघूणां पतये नमः ॥
- 19महात्मने ।त्रैलोक्यगुरवेऽनादिगृहस्थाय नमो नमः ॥
- 20त्वमादिर्जगतां राम त्वमेव ।त्वमन्ते निधनस्थानं स्वेच्छाचारस्त्वमेव हि ॥
- 21चराचराणां भूतानां बहिरन्तश्च राघव ।रूपेण भवान् भाति जगन्मयः ॥
- 22हृतज्ञाना विचेतसः ।गतागतं प्रपद्यन्ते पापपुण्यवशात्सदा ॥
- 23तावत्सत्यं जगद्भाति यथा ।यावन्न ज्ञायते ज्ञानं चेतसानन्यगामिना ॥
- 24दा युक्ताः पुत्रदारगृहादिषु ।रमन्ते विषयान् सर्वानन्ते विभो ॥
- 25त्वमिन्द्रोऽग्निर्यमो रक्षो वरुणश्च तथानिलः ।कुबेरश्च तथा रुद्रस्त्वमेव ॥
- 26त्वमणोरप्यणीयांश्च स्थूलात् स्थूलतरः प्रभो ।त्वं पिता सर्वलोकानां माता त्वमेव हि ॥
- 27आदिमध्यान्तरहितः परिपूर्णोऽच्युतोऽव्ययः ।त्वं पाणिपादरहितश्चक्षुःश्रोत्रविवर्जितः ॥
- 28श्रोता द्रष्टा ग्रहीता च जवनस्त्वं ।कोशेभ्यो व्यतिरिक्तस्त्वं निर्गुणो निरुपाश्रयः ॥
- 29निर्विकल्पो निर्विकारो निराकारो निरीश्वरः ।षड्भावरहितोऽनादिः पुरुषः ॥
- 30मायया गृह्यमाणस्त्वं भाव्यसे ।ज्ञात्वा त्वां निर्गुणमजं वैष्णवा मोक्षगामिनः ॥
- 31अहं त्वत्पादसद्भक्तिनिःश्रेणीं प्राप्य राघव ।इच्छामि ज्ञानयोगाख्यं सौधमारोढुमीश्वर ॥
- 32नमः राम नमः कारुणिकोत्तम ।रावणारे नमस्तुभ्यं त्राहि मां ॥
- 33ततः प्रसन्नः प्रोवाच श्रीरामो । भद्रं ते वाञ्छितं वरदोऽस्म्यहम् ॥
- 34विभीषण उवाच ।धन्योऽस्मि कृतकार्योऽस्मि राघव । विमुक्तोऽस्मि न संशयः ॥
- 35नास्ति मत्सदृशो धन्यो नास्ति मत्सदृशः ।नास्ति मत्सदृशो लोके राम ॥
- 36त्वज्ज्ञानं ।त्वद्ध्यानं परमार्थं च देहि मे रघुनन्दन ॥
- 37न याचे राम राजेन्द्र सुखं ।त्वत्पादकमले सक्ता भक्तिरेव सदास्तु मे ॥
- 38पुनः प्रीतो रामः प्रोवाच राक्षसम् ।शृणु वक्ष्यामि ते भद्रं रहस्यं मम निश्चितम् ॥
- 39मद्भक्तानां प्रशान्तानां योगिनां ।हृदये सीतया नित्यं वसाम्यत्र न संशयः ॥
- 40तस्मात्त्वं सर्वदा शान्तः ।मां ध्यात्वा मोक्ष्यसे नित्यं ॥
- 41स्तोत्रमेतत्पठेद्यस्तु लिखेद्यः शृणुयादपि ।मत्प्रीतये ममाभीष्टं सारूप्यं समवाप्नुयात् ॥
- 42इत्युक्त्वा लक्ष्मणं प्राह श्रीरामो ।पश्यत्विदानीमेवैष मम ॥
- 43ऽभिषेक्ष्यामि जलमानय सागरात् ।यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति ॥
- 44याव लोके तावद्राज्यं करोत्वसौ ।इत्युक्त्वा लक्ष्मणेनाम्बु ह्यानाय्य तम् ॥
- 45लङ्काराज्याधिपत्यार्थमभिषेकं ।कारयामास सचिवैर्लक्ष्मणेन विशेषतः ॥
- 46साधु साध्विति ते सर्वे वानरास्तुष्टुवुर्भृशम् ।सुग्रीवोऽपि विभीषणमथाब्रवीत् ॥
- 47विभीषण वयं सर्वे रामस्य ।किङ्करास्तत्र मुख्यस्त्वं भक्त्या रामपरिग्रहात् ।रावणस्य विनाशे त्वं साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥
- 48विभीषण उवाच ।अहं कियान् रामस्य परमात्मनः ।किं तु दास्यं करिष्येऽहं भक्त्या शक्त्या ह्यमायया ॥
- 49सन्दिष्टः शुको नाम ।संस्थितो ह्यम्बरे वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥
- 50त्वामाह रावणो राजा भ्रातरं ।महाकुलप्रसूतस्त्वं राजासि ॥
- 51मम भ्रातृसमानस्त्वं तव नास्त्यर्थविप्लवः ।अहं यदहरं भार्यां राजपुत्रस्य किं तव ॥
- 52किष्किन्धां याहि हरिभिर्लङ्का शक्या न ।प्राप्तुं किं मानवैरल्पसत्त्वैर्वानरयूथपैः ॥
- 53तं प्रापयन्तं वचनं तूर्णमुत्प्लुत्य वानराः ।प्रापद्यन्त तदा क्षिप्रं निहन्तुं ॥
- 54वानरैर्हन्यमानस्तु शुको राममथाब्रवीत् ।न घ्नन्ति वानरान् वारय प्रभो ॥
- 55रामः श्रुत्वा तदा वाक्यं शुकस्य ।ति रामस्तान् वारयामास वानरान् ॥
- 56पुनरम्बरमासाद्य शुकः सुग्रीवमब्रवीत् ।ब्रूहि राजन् दशग्रीवं किं वक्ष्यामि व्रजाम्यहम् ॥
- 57सुग्रीव उवाच ।यथा वाली मम भ्राता तथा त्वं ।हन्तव्यस्त्वं मया यत्ना ॥
- 58ब्रूहि मे भार्यां हृत्वा क्व यास्यसि ।ततो धृत्वा शुकं बध्वान्वरक्षयत् ॥
- 59शार्दूलोऽपि ततः पूर्वं दृष्ट्वा कपिबलं महत् ।थयामास रावणाय स राक्षसः ॥
- 60भूत्वा निःश्वसन्नास मन्दिरे ।ततः समुद्रमावेक्ष्य रामो ॥
- 61पश्य लक्ष्मण दुष्टोऽसौ वारिधिर्मामुपागतम् ।नाभिनन्दति दुष्टात्मा दर्शनार्थं ममानघ ॥
- 62जानाति मानुषोऽयं मे किं करिष्यति वानरैः ।अद्य पश्य महाबाहो वारिधिम् ॥
- 63पादेनैव गमिष्यन्ति वानरा ।इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्ष आरोपितधर्नुर्धरः ॥
- 64कालाग्निसदृशप्रभम् ।सन्धाय चापमाकृष्य रामो वाक्यमथाब्रवीत् ॥
- 65पश्यन्तु सर्वभूतानि रामस्य ।इदानीं र्यां समुद्रं सरितां पतिम् ॥
- 66एवं ब्रुवति रामे तु सशैलवनकानना ।चचाल द्यौश्च दिशश्च ॥
- 67सागरो वेलां भयाद्योजनमत्यगात् ।तिमिनक्रझषा मीनाः प्रतप्ताः परितत्रसुः ॥
- 68एतस्मिन्नन्तरे साक्षात्सागरो ।दिव्याभरणसम्पन्नः भासयन् दिशः ॥
- 69स्वान्तःस्थ कराभ्यां परिगृह्य सः ।पादयोः पुरतः क्षिप्त्वा रामस्योपायनं बहु ॥
- 70णित्याह रामं रक्तान्तलोचनम् ।त्राहि त्राहि जगन्नाथ राम ॥
- 71जडोऽहं राम ते सृष्टः सृजता निखिलं जगत् ।स्वभावमन्यथा कर्तुं कः शक्तो देवनिर्मितम् ॥
- 72जडान्येव स्वभावतः ।सृष्टानि भवतैतानि त्वदाज्ञां लङ्घयन्ति न ॥
- 73तामसादहमो राम भूतानि प्रभवन्ति हि ।कारणानुगमात्तेषां जडत्वं तामसं स्वतः ॥
- 74निर्गुणस्त्वं निराकारो यदा मायागुणान् प्रभो ।ङ्गीकरोषि त्वं तदा वैराजनामवान् ॥
- 75गुणात्मनो विराजश्च सत्त्वाद्देवा बभूविरे ।रजोगुणात्प्रजेशाद्या मन्योर्भूतपतिस्तव ॥
- 76त्वामहं छन्नं ॥
- 77जडबुद्धिर्जडो मूर्खः कथं जानामि निर्गुणम् ।दण्ड एव हि मूर्खाणां सन्मार्गप्रापकः प्रभो ॥
- 78भूतानाममरश्रेष्ठ पशूनां लगुडो यथा ।शरणं ते व्रजामीशं शरण्यं ।अभयं देहि मे राम लङ्कामार्गं ददामि ते ॥
- 79श्रीराम उवाच ।अमोघोऽयं महाबाणः कस्मिन् देशे निपात्यताम् ।लक्ष्यं दर्शय मे शीघ्रं बाणस्यामोघपातिनः ॥
- 80रामस्य वचनं श्रुत्वा करे दृष्ट्वा महाशरम् ।महोदधिर्महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥
- 81रामोत्तरप्रदेशे तु द्रुमकुल्य इति श्रुतः ।प्रदेशस्तत्र बहवः ॥
- 82बाधन्ते मां तत्र ते पात्यतां शरः ।रामेण सृष्टो बाणस्तु क्षणादाभीरमण्डलम् ॥
- 83हत्वा पुनः समागत्य पूर्ववत्स्थितः ।ततोऽब्रवीद्रघुश्रेष्ठं सागरो ॥
- 84सेतुं करोत्वस्मिन् जले मे विश्वकर्मणः ।सुतो धीमान् समर्थोऽस्मिन् कार्ये लब्धवरो हरिः ॥
- 85कीर्तिं जानन्तु ते लोकाः ।इत्युक्त्वा राघवं नत्वा ययौ सिन्धुरदृश्यताम् ॥
- 86ततो रामस्तु सुग्रीवलक्ष्मणाभ्यां समन्वितः ।नलमाज्ञापयच्छीघ्रं वानरैः सेतुबन्धने ॥
- 87ततोऽतिहृष्टः प्लवगेन्द्रयूथपै-र्महानगेन्द्रप्रतिमैर्युतो नलः ।बबन्ध सेतुं शतयोजनायतंसुविस्तृतं पर्वतपादपैर्दृढम् ॥