हृषीकेशः
hrishīkeshah
aprameyo hrishīkeshah padmanābho'maraprabhuh | vishvakarmā manustvashtā sthavishthah sthaviro dhruvah || 19 ||
Śaṅkara
हृषीकाणि इन्द्रियाणि; तेषामीशः क्षेत्रज्ञरूपभाक् । यद्वा, इन्द्रियाणि यस्य वशे वर्तन्ते स परमात्मा हृषीकेशः । यस्य वा सूर्यरूपस्य चन्द्ररूपस्य च जगत्प्रीतिकरा हृष्टाः केशा रश्मयः सः हृषीकेशः, 'सूर्यरश्मिर्हरिकेशः पुरस्तात्' इति श्रुतेः । पृषोदरादित्वात्साधुत्वम् । यथोक्तं मोक्षधर्मे— सूर्याचन्द्रमसौ शश्वदंशुभिः केशसंज्ञितैः । बोधयन्स्वापयंश्चैव जगदुत्तिष्ठते पृथक् ॥ बोधनात्स्वापनाच्चैव जगतो हर्षणं भवेत् । अग्नीषोमकृतैरेवं कर्मभिः पाण्डुनन्दन ॥ हृषीकेशोऽहमीशानो वरदो लोकभावनः । इति ।
hṛṣīkāṇi indriyāṇi; teṣāmīśaḥ kṣetrajñarūpabhāk | yadvā, indriyāṇi yasya vaśe vartante sa paramātmā hṛṣīkeśaḥ | yasya vā sūryarūpasya candrarūpasya ca jagatprītikarā hṛṣṭāḥ keśā raśmayaḥ saḥ hṛṣīkeśaḥ, 'sūryaraśmirharikeśaḥ purastāt' iti śruteḥ | pṛṣodarāditvātsādhutvam | yathoktaṃ mokṣadharme— sūryācandramasau śaśvadaṃśubhiḥ keśasaṃjñitaiḥ | bodhayansvāpayaṃścaiva jagaduttiṣṭhate pṛthak || bodhanātsvāpanāccaiva jagato harṣaṇaṃ bhavet | agnīṣomakṛtairevaṃ karmabhiḥ pāṇḍunandana || hṛṣīkeśo'hamīśāno varado lokabhāvanaḥ | iti |