Adhyātma Rāmāyaṇa · The Descent of the Supreme Self
Tap a verse for its meaning
- 1अथ राजा दशरथः श्रीमान् ।अयोध्याधिपतिर्वीरः सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥
- 2सोऽनपत्यत्वदुःखेन पीडितो गुरुमेकदा । स्वकुलाचार्यमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥
- 3स्वामिन् पुत्राः कथं मे स्युः सर्वलक्षणलक्षिताः । मे राज्यं सर्वं ॥
- 4ततोऽब्रवीद्वसिष्ठस्तं भविष्यन्ति सुतास्तव ।चत्वारः सत्त्वसम्पन्ना लोकपाला इवापराः ॥
- 5शान्ताभर्तारमानीय ऋष्यशृङ्गं ।अस्माभिः सहितः पुत्रकामेष्टिं शीघ्रमाचर ॥
- 6तथेति मुनिमानीय मन्त्रिभिः सहितः शुचिः । समारेभे मुनिभि ॥
- 7श्रद्धया हूयमानेऽग्नौ तप्तजाम्बूनदप्रभः ।पायसं स्वर्णपात्रस्थं गृहीत्वोवाच ॥
- 8गृहाण पायसं दिव्यं पुत्रीयं देवनिर्मितम् ।लप्स्यसे परमात्मानं न संशयः ॥
- 9इत्युक्त्वा पायसं दत्त्वा राज्ञे सोऽन्तर्दधेऽनलः ।ववन्दे मुनिशार्दूलौ राजा ॥
- 10वसिष्ठऋष्यशृङ्गाभ्यामनुज्ञातो ददौ ।कौसल्यायै सकैकेय्यै अर्धमर्धं ॥
- 11ततः सुमित्रा सम्प्राप्ता जगृध्नुः पौत्रिकं ।कौसल्या तु स्वभागार्धं ददौ तस्यै ॥
- 12कैकेयी च स्वभागार्धं ददौ प्रीतिसमन्विता । चरुं सर्वाः स्त्रियो ॥
- 13देवता इव रेजुस्ताः राजमन्दिरे ।दशमे मासि कौसल्या सुषुवे ॥
- 14सिते पक्षे नवम्यां कर्कटे शुभे ।पुनर्वस्वृक्षसहिते उच्चस्थे ॥
- 15मेषं पूषणि सम्प्राप्ते पुष्पवृष्टिसमाकुले ।आविरासीज्जगन्नाथः ॥
- 16पीतवासाश्चतुर्भुजः ।जलजारुणनेत्रान्तः स्फुरत्कुण्डलमण्डितः ॥
- 17सहस्रार्कप्रतीकाशः कुञ्चितालकः ।शङ्खचक्रगदापद्मविराजितः ॥
- 18अनुग्रहाख्यहृत्स्थेन्दुसूचकस्मितचन्द्रिकः ।सम्पूर्णविशालोत्पललोचनः ।हारकेयूरनूपुरादिविभूषणः ॥
- 19दृष्ट्वा तं परमात्मानं कौसल्या ।हर्षाश्रुपूर्णनयना नत्वा प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥
- 20कौसल्योवाच नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर ।परमात्माच्युतोऽनन्तः पूर्णस्त्वं ॥
- 21वदन्त्यगोचरं वाचां बुद्ध्यादीनामतीन्द्रियम् ।त्वां वेदवादिनः ॥
- 22त्वमेव विश्वं सृजस्यवसि हन्सि च ।सत्त्वादिगुणसंयुक्तस्तुर्य एवामलः सदा ॥
- 23न कर्ता त्वं गच्छसीव न गच्छसि ।शृणोषि न शृणोषीव पश्यसीव न पश्यसि ॥
- 24अप्राणो ह्यमनाः शुद्ध इत्यादि श्रुतिरब्रवीत् ।समः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्नपि ॥
- 25अज्ञानध्वान्तचित्तानां व्यक्त एव ।जठरे तव दृश्यन्ते ब्रह्माण्डाः ॥
- 26त्वं ममोदरसम्भूत इति लोकान् विडम्बसे ।भक्तेषु पारवश्यं ते दृष्टं मेऽद्य ॥
- 27मग्ना पतिपुत्रधनादिषु ।भ्रमामि मायया तेऽद्य पादमूलमुपागता ॥
- 28देव त्वद्रूपमेतन्मे सदा तिष्ठतु ।आवृणोतु न मां तव विश्वविमोहिनी ॥
- 29उपसंहर विश्वात्मन्नदो रूपमलौकिकम् ।दर्शयस्व महानन्दबालभावं सुकोमलम् ।ललितालिङ्गनालापैस्तरिष्याम्युत्कटं तमः ॥
- 30यद्यदिष्टं तवास्त्यम्ब तत्तद्भवतु नान्यथा ॥
- 31अहं तु ब्रह्मणा पूर्वं भूमेर्भारापनुत्तये ।प्रार्थितो हन्तुं मानुषत्वमुपागतः ॥
- 32त्वया दशरथेनाहं राधितः पुरा ।मत्पुत्रत्वाभिकाङ्क्षिण्या तथा कृतमनिन्दिते ॥
- 33रूपमेतत्त्वया दृष्टं प्राक्तनं तपसः फलम् ।मद्दर्शनं कल्पते ह्यन्यदुर्लभम् ॥
- 34संवादमावयोर्यस्तु पठेद्वा शृणुयादपि ।स याति मम सारूप्यं मरणे मत्स्मृतिं लभेत् ॥
- 35इत्युक्त्वा मातरं रामो बालो भूत्वा ।बालत्वेऽपीन्द्रनीलाभो विशालाक्षोऽतिसुन्दरः ॥
- 36बालारुणप्रतीकाशो लालिताखिललोकपः ।अथ राजा दशरथः श्रुत्वा पुत्रोद्भवोत्सवम् ।आनन्दार्णवमग्नोऽसावाययौ ॥
- 37रामं दृष्ट्वा हर्षाश्रुसम्प्लुतः ।गुरुणा कर्तव्यानि चकार सः ॥
- 38कैकेयी चाथ भरतमसूत ।सुमित्रायां जातौ पूर्णेन्दुसदृशाननौ ॥
- 39तदा ब्राह्मणेभ्यो मुदा ददौ ।सुवर्णानि च रत्नानि वासांसि शुभाः ॥
- 40यस्मिन् रमन्ते मुनयो विद्यया ज्ञानविप्लवे ।तं गुरुः प्राह रमणाद्राम इत्यपि ॥
- 41भरणाद्भरतो नाम लक्ष्मणं ।शत्रुघ्नं शत्रुहन्तारमेवं गुरुरभाषत ॥
- 42लक्ष्मणो रामचन्द्रेण शत्रुघ्नो भरतेन च । चरन्तौ तौ ॥
- 43रामस्तु लक्ष्मणेनाथ विचरन् ।रमयामास पितरौ चेष्टितै ॥
- 44भाले मुक्ताफलप्रभम् ।कण्ठे रत्नमणिव्रातमध्य ॥
- 45कर्णयोः स्वर्णसम्पन्नरत्नार्जुनसटालुकम् ।ङ्गदैर्वृतम् ॥
- 46स्मितवक्त्राल्पदशनमिन्द्रनीलमणिप्रभम् ।अङ्गणे रिङ्गमाणं तं सर्वतः ।दृष्ट्वा दशरथो राजा कौसल्या मुमुदे तदा ॥
- 47भोक्ष्यमाणो दशरथो राममेहीति चासकृत् ।आह्वयत्यतिहर्षेण प्रेम्णा नायाति ॥
- 48आनयेति च कौसल्यामाह सा सुतम् ।धावत्यपि न शक्नोति स्प्रष्टुं ॥
- 49प्रहसन् स्वयमायाति ।किञ्चिद्गृहीत्वा कवलं पुनरेव ॥
- 50कौसल्या जननी तस्य मासि मासि प्रकुर्वती । विचित्राणि समलङ्कृत्य ॥
- 51अपूपान् कृत्वा कर्णशष्कुलिकास्तथा ।कर्णपूरान्श्च विविधान् च वायनम् ॥
- 52गृहकृत्यं तया त्यक्तं तस्य ।एकदा ऽसौ गतो मातरमन्तिके ॥
- 53भोजनं देहि मे मातर्न श्रुतं ।ततः क्रोधेन भाण्डानि दा ॥
- 54शिक्यस्थं पातयामास गव्यं च ।लक्ष्मणाय ददौ रामो भरताय यथाक्रमम् ॥
- 55ददौ पश्चाद्दधि दुग्धं तथैव च ।सूदेन कथिते मात्रे हास्यं कृत्वा ॥
- 56आगतां तां विलोक्याथ ततः सर्वैः पलायितम् । धावमानापि पदे पदे ॥
- 57रघुनाथं करे धृत्वा किञ्चिन्नोवाच ।बालभावं समाश्रित्य मन्दं मन्दं रुरोद ह ॥
- 58ते सर्वे मात्रा गाढमालिङ्ग्य यत्नतः ।एवमानन्दसन्दोह ॥
- 59मायाबालवपुर्धृत्वा रमयामास दम्पती ।अथ कालेन ते सर्वे कौमारं प्रतिपेदिरे ॥
- 60वसिष्ठेन सर्वविद्याविशारदाः । च निरताः सर्वशास्त्रार्थवेदिनः ॥
- 61बभूवुर्जगतां नाथा ।लक्ष्मणस्तु सदा राममनुगच्छति सादरम् ॥
- 62शत्रुघ्नो भरतं तथा ।राम नित्यं तूणीबाणान्वितः प्रभुः ॥
- 63वनं याति सलक्ष्मणः ।हत्वा दुष्टमृगान् सर्वान् पित्रे सर्वं न्यवेदयत् ॥
- 64प्रातरुत्थाय पितरावभिवाद्य च । सर्वाणि करोति विनयान्वितः ॥
- 65बन्धुभिः सहितो नित्यं भुक्त्वा मुनिभिरन्वहम् ।धर्मशास्त्ररहस्यानि शृणोति च ॥
- 66एवं मनुजावतारो मनुष्यलोकाननुसृत्य सर्वम् ।चक्रेऽविकारी परिणामहीनो विचार्यमाणे न करोति किञ्चित् ॥