Adhyātma Rāmāyaṇa · The Death of Daśaratha and the Return of Bharata
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।सुमन्त्रोऽपि तदायोध्यां दिनान्ते प्रविवेश ह ।वस्त्रेण मुखमाच्छाद्य ॥
- 2बहिरेव रथं स्थाप्य राजानं द्रष्टुमाययौ । राजानं स्तुत्वा तं प्रणनाम ह ॥
- 3ततो राजा नमन्तं तं सुमन्त्रं विह्वलोऽब्रवीत् ।सुमन्त्र रामः सीतया लक्ष्मणेन च ॥
- 4कुत्र त्यक्तस्त्वया रामः किं मां पापिनमब्रवीत् ।सीता वा लक्ष्मणो वापि निर्दयं मां किमब्रवीत् ॥
- 5हा राम हा हा सीते प्रियवादिनि । निमग्नं मां म्रियमाणं न पश्यसि ॥
- 6विलप्यैवं चिरं राजा निमग्नो दुःखसागरे ।एवं मन्त्री रुदन्तं तं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥
- 7रामः सीता च सौमित्रिर्मया नीता रथेन ते । गङ्गाकूले व्यवस्थिताः ॥
- 8किञ्चिदानीतं फलमूलादिकं च यत् ।स्पृष्ट्वा हस्तेन सम्प्रीत्या नाग्रही तत् ॥
- 9वटक्षीरं समानाय्य गुहेन ।जटामुकुटमाबद्ध्य मामाह नृपते स्वयम् ॥
- 10सुमन्त्र ब्रूहि राजानं शोकस्तेऽस्तु न मत्कृते ।साकेतादधिकं सौख्यं नो भविष्यति ॥
- 11मातुर्मे वन्दनं ब्रूहि शोकं त्यजतु मत्कृते ।आश्वासयतु राजानं वृद्धं ॥
- 12सीता चाश्रुपरीताक्षी मामाह नृपसत्तम । वाचा रामं किञ्चिदवेक्षती ॥
- 13साष्टाङ्गं प्रणिपातं मे ब्रूहि श्वश्र्वोः ।इति प्ररुदती सीता गता किञ्चिदवाङ्मुखी ॥
- 14ततस्तेऽश्रुपरीताक्षा नावमारुरुहुस्तदा ।यावद्गङ्गां गतास्तावदहं स्थितः ॥
- 15ततो दुःखेन महता पुनरेवाहमागतः ।ततो रुदन्ती राजानमिदमब्रवीत् ॥
- 16कैकेय्यै प्रियभार्यायै प्रसन्नो दत्तवान् वरम् ।त्वं राज्यं देहि तस्यैव मत्पुत्रः किं ॥
- 17कृत्वा त्वमेव तत्सर्वमिदानीं किं नु रोदिषि ।कौसल्यावचनं श्रुत्वा स्पृष्ट ॥
- 18पुनः कौसल्यामिदमब्रवीत् ।दुःखेन म्रियमाणं मां किं पुनर्दुःखयस्यलम् ॥
- 19इदानीमेव मे प्राणा निश्चयः ।शप्तोऽहं बाल्यभावेन केनचिन्मुनिना पुरा ॥
- 20पुराहं यौवने दृप्तश्चापबाणधरो निशि ।अचरं मृगयासक्तो नद्यास्तीरे ॥
- 21तत्रार्धरात्रसमये मुनिः कश्चित्तृषार्दितः । पित्रोर्जलमानेतुमुद्यतः ।अपूरयज्जले कुम्भं तदा शब्दोऽभवन्महान् ॥
- 22गजः पिबति पानीयमिति मत्वा महानिशि ।बाणं धनुषि सन्धाय शब्दवेधिनमक्षिपम् ॥
- 23हा हतोऽस्मीति तत्राभूच्छब्दो ।कस्यापि न कृतो दोषो मया केन हतो विधे ॥
- 24प्रतीक्षते मां माता च पिता च जलकाङ्क्षया ।तच्छ्रुत्वा भयसन्त्रस्तस्ततोऽहं पौरुषं वचः ॥
- 25शनैर्गत्वाथ तत्पार्श्वं स्वामिन् दशरथोऽस्म्यहम् । मया विद्धस्त्रातुमर्हसि मां मुने ॥
- 26इत्युक्त्वा पादयोस्तस्य पतितो ।तदा मामाह स मुनिर्मा भैषीर्नृपसत्तम ॥
- 27स्पृशेन्न त्वां वैश्योऽहं तपसि स्थितः ।पितरौ मां प्रतीक्षेते क्षुत्तृड्भ्यां ॥
- 28तयोस्त्वमुदकं देहि शीघ्रमेवाविचारयन् ।न चेत्त्वां ता मे यदि कुप्यति ॥
- 29जलं दत्वा तु तौ नत्वा कृतं सर्वं निवेदय ।शल्यमुद्धर मे देहात्प्राणान्स्त्यक्ष्यामि पीडितः ॥
- 30इत्युक्तो मुनिना शीघ्रं बाणमुत्पाट्य देहतः ।सजलं कलशं धृत्वा गतोऽहं यत्र दम्पती ॥
- 31अतिवृद्धावन्धदृशौ निशि ।नायाति सलिलं गृह्य पुत्रः किं वात्र कारणम् ॥
- 32वृद्धौ शोच्यौ तृट्परिपीडितौ ।आवामुपेक्षते किं वा भक्तिमानावयोः सुतः ॥
- 33इति चिन्ताव्याकुलौ तौ मत्पादन्यासजं ध्वनिम् ।श्रुत्वा प्राह पिता पुत्र किं विलम्बः कृतस्त्वया ॥
- 34देह्यावयोः सुपानीयं पिब त्वमपि पुत्रक ।इत्येवं लपतोर्भीत्या सकाशमगमं शनैः ॥
- 35पादयोः प्रणिपत्याहमब्रवं ।नाहं पुत्रस्त्वयोध्याया राजा दशरथोऽस्म्यहम् ॥
- 36पापोऽहं मृगयासक्तो रात्रौ ।जलावताराद्दूरेऽहं स्थित्वा जलगतं ध्वनिम् ॥
- 37श्रुत्वाहं शब्दवेधित्वादेकं बाणमथात्यजम् ।हतोऽस्मीति ध्वनिं श्रुत्वा भयात्तत्राहमागतः ॥
- 38जटां विकीर्य पतितं दृष्ट्वाहं ।भीतो गृहीत्वा तत्पादौ रक्ष रक्षेति चाब्रवम् ॥
- 39मा भैषीरिति मां प्राह ब्रह्महत्याभयं न ते ।मत्पित्रोः सलिलं दत्त्वा नत्वा प्रार्थय जीवितम् ॥
- 40इत्युक्तो मुनिना तेन ह्यागतो मुनिहिंसकः ।रक्षेतां मां दयायुक्तौ युवां हि ॥
- 41इति श्रुत्वा तु विलप्य बहु शोच्य तम् ।पतितो नौ सुतो यत्र नय तत्राविलम्बयन् ॥
- 42ततो नीतौ सुतो यत्र मया तौ ।स्पृष्ट्वा सुतं तौ हस्ताभ्यां बहुशोऽथ विलेपतुः ॥
- 43हाहेति तौ पुत्र पुत्रेत्यवोचताम् ।जलं देहीति पुत्रेति किमर्थं न ददास्यलम् ॥
- 44ततो मामूचतुः शीघ्रं चितिं रचय भूपते ।मया तदैव रचिता चितिस्तत्र निवेशिताः ।त्रयस्तत्राग्निरुत्सृष्टो दग्धास्ते त्रिदिवं ययुः ॥
- 45तत्र वृद्धः पिता प्राह त्वमप्येवं भविष्यसि । मरणं प्राप्स्यसे वचनान्मम ॥
- 46स इदानीं मम प्राप्तः शापकालोऽनिवारितः ।इत्युक्त्वा विललापाथ राजा ॥
- 47हा राम पुत्र हा सीते हा लक्ष्मण ।त्वद्वियोगादहं प्राप्तो मृत्युं ॥
- 48वदन्नेवं दशरथः क्त्वा दिवं गतः ।कौसल्या च सुमित्रा च तथान्या राजयोषितः ॥
- 49चुक्रुशुश्च विलेपुश्च । प्रययौ तत्र प्रातर्मन्त्रिभिरावृतः ॥
- 50तैलद्रोण्यां दशरथं क्षिप्त्वा दूतानथाब्रवीत् ।गच्छत त्वरितं साश्वा युधाजिन्नगरं प्रति ॥
- 51तत्रास्ते श्रीमा प्रभुः ।उच्यतां भरतः शीघ्रमागच्छेति ॥
- 52प्रति राजानं चापि पश्यतु ।इत्युक्तास्त्वरितं गत्वा भरतमातुलम् ॥
- 53प्रणम्योचुर्भरतं सानुजं प्रति ।वसिष्ठस्त्वब्रवीद्राजन् भरतः प्रभुः ॥
- 54शीघ्रमागच्छतु पुरीमयोध्यामविचारयन् ।इत्याज्ञप्तोऽथ भरतस्त्वरितं ॥
- 55आययौ गुरुणादिष्टः सह दूतैस्तु सानुजः ।राज्ञो वा दुःखं किञ्चिदुपस्थितम् ॥
- 56इति मार्गे चिन्तयन्नगरं ययौ ।नगरं भ्रष्टलक्ष्मीकं जनसम्बाधवर्जितम् ॥
- 57उत्सवैश्च परित्यक्तं दृष्ट्वा चिन्तापरोऽभवत् ।प्रविश्य राजभवनं ॥
- 58अपश्य तत्र एकामेवासने स्थिताम् ।ननाम शिरसा पादौ मातु ॥
- 59आगतं भरतं दृष्ट्वा कैकेयी ।उत्थायालिङ्ग्य स्वाङ्कमारोप्य संस्थिता ॥
- 60पप्रच्छ स्वकुलस्य सा ।पिता मे कुशलो भ्राता माता च शुभलक्षणा ॥
- 61त्वमद्य कुशली मया दृष्टोऽसि पुत्रक ।इति पृष्टः स भरतो मात्रा ॥
- 62मातरं समपृच्छत ।मातः पिता मे एका त्वमिह संस्थिता ॥
- 63त्वया विना न मे तातः कदाचिद्रहसि स्थितः ।इदानीं दृश्यते नैव कुत्र तिष्ठति मे वद ॥
- 64पितरं मेऽद्य भयं दुःखं च जायते ।अथाह कैकेयी पुत्र किं दुःखेन तवानघ ॥
- 65या गतिर्धर्मशीलानामश्वमेधादियाजिनाम् ।तां गतिं गतवानद्य पिता ते ॥
- 66तच्छ्रुत्वा निपपातोर्व्यां भरतः ।हा तात क्व गतोऽसि त्वं त्यक्त्वा मां ॥
- 67रामाय राज्ञे मां क्व गतोऽसि भोः ।इति विलपितं पुत्रं पतितं ॥
- 68उत्थाप्यामृज्य नयने कैकेयी पुत्रमब्रवीत् । भद्रं ते सर्वं सम्पादितं मया ॥
- 69तामाह भरतस्तातो किमब्रवीत् ।तमाह कैकेयी देवी भरतं ॥
- 70हा राम राम सीतेति लक्ष्मणेति पुनः पुनः । सुचिरं देहं त्यक्त्वा ॥
- 71तामाह भरतो हेऽम्ब रामः न किम् ।तदानीं लक्ष्मणो वापि सीता वा कुत्र ते गताः ॥
- 72रामस्य पित्रा ते सम्भ्रमः कृतः ।तव राज्यप्रदानाय तदाहं ॥
- 73राज्ञा दत्तं हि मे पूर्वं वरदेन ।याचितं तदिदानीं मे तयोरेकेन तेऽखिलम् ॥
- 74राज्यं रामस्य चैकेन वनवासो ।ततः सत्यपरो राजा राज्यं दत्त्वा तवैव हि ॥
- 75रामं वनमेव पिता तव ।सीताप्यनुगता रामं ॥
- 76दर्शयन् राममनुयातोऽपि लक्ष्मणः ।वनं गतेषु सर्वेषु राजा तानेव चिन्तयन् ॥
- 77प्रलपन् रामरामेति ममार ।इति मातुर्वचः श्रुत्वा वज्राहत इव द्रुमः ॥
- 78पपात भूमौ निःसञ्ज्ञस्तं दृष्ट्वा दुःखिता तदा ।कैकेयी पुनरप्याह शोकेन किं तव ॥
- 79सम्प्राप्ते दुःखस्यावसरः कुतः ।इति ब्रुवन्तीमालोक्य मातरं प्रदहन्निव ॥
- 80असम्भाष्यासि पापे मे घोरे त्वं ।पापे त्वद्गर्भजातोऽहं पापवानस्मि साम्प्रतम् ।अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि विषं वा भक्षयाम्यहम् ॥
- 81खड्गेन वाथ चात्मानं हत्वा यामि ।भर्तृघातिनि दुष्टे त्वं कुम्भीपाकं गमिष्यसि ॥
- 82इति निर्भर्त्स्य कैकेयीं ययौ ।सापि तं भरतं दृष्ट्वा ह ॥
- 83पादयोः पतितस्तस्या भरतोऽपि तदाऽरुदत् ।आलिङ्ग्य भरतं साध्वी यशस्विनी ।कृशाऽतिदीनवदना साश्रुनेत्रेदमब्रवीत् ॥
- 84पुत्र त्वयि गते दूरमेवं सर्वमभूदिदम् ।उक्तं मात्रा श्रुतं सर्वं त्वया ते मातृचेष्टितम् ॥
- 85पुत्रः सभार्यो वनमेव यातःसलक्ष्मणो मे । बद्धजटाकलापःसन्त्यज्य मां दुःखसमुद्रमग्नाम् ॥
- 86हा राम हा मे जातोऽसि मे त्वं ।तथापि दुःखं न जहाति मां वैविधिर्बलीयानिति मे मनीषा ॥
- 87स एवं भरतो वीक्ष्य विलपन्तीं भृशं शुचा । प्राहेदं शृणु मातर्वचो मम ॥
- 88कैकेय्या यत्कृतं कर्म ।अन्यद्वा यदि जानामि सा मया नोदिता यदि ॥
- 89पापं मेऽस्तु तदा मात ।हत्वा खड्गेन अरुन्धत्या समन्वितम् ॥
- 90भूयात्तत्पापमखिलं मम जानामि यद्यहम् ।इत्येवं भरतस्तदा ॥
- 91कौसल्या तमथालिङ्ग्य पुत्र जानामि ।एतस्मिन्नन्तरे श्रुत्वा भरतस्य ॥
- 92मन्त्रिभिः सार्धं प्रययौ ।रुदन्तं भरतं दृष्ट्वा वसिष्ठः प्राह सादरम् ॥
- 93वृद्धो राजा ज्ञानी ।भुक्त्वा मर्त्यसुखं सर्वमिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ॥
- 94अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्लब्ध्वा रामं सुतं ।अन्ते जगाम देवेन्द्रार्द्धासनं प्रभुः ॥
- 95तं शोचसि वृथैव त्वमशोच्यं । नित्योऽव्ययः शुद्धो जन्मनाशादिवर्जितः ॥
- 96जडमत्यर्थमपवित्रं ।विचार्यमाणे शोकस्य नावकाशः कथञ्चन ॥
- 97पिता वा तनयो वापि यदि गतः ।मूढास्तमनुशोचन्ति स्वात्मताडनपूर्वकम् ॥
- 98निःसारे खलु वियोगो ज्ञानिनां यदा ।भवे स शान्तिसौख्यं तनोति च ॥
- 99यदि लोकेऽस्मिन्स्तर्हि तं मृत्युरन्वगात् ।तस्मादपरिहार्योऽयं मृत्युर्जन्मवतां सदा ॥
- 100सर्वजन्तूनां ।विजानन्नप्यविद्वान् यः कथं शोचति बान्धवान् ॥
- 101ब्रह्माण्डकोटयो नष्टाः सृष्टयो बहुशो गताः ।शुष्यन्ति सागराः सर्वे कैवास्था ॥
- 102चलपत्रान्तलग्नाम्बुबिन्दुव ।आयुस्त्यजत्यवेलायां कस्तत्र प्रत्ययस्तव ॥
- 103देहवान् पुनः ।तद्देहोत्थेन च पुनरेवं देहः सदात्मनः ॥
- 104यथा त्यजति वै जीर्णं वासो गृह्णाति ।तथा जीर्णं परित्यज्य देही देहं पुनर्नवम् ॥
- 105भजत्येव सदा तत्र कुतः । न म्रियते जातु जायते न च वर्धते ॥
- 106षड्भावरहितोऽनन्तः ।आनन्दरूपो बुद्ध्यादिसाक्षी लयविवर्जितः ॥
- 107एक एव परो ह्यात्मा ह्यद्वितीयः समः स्थितः ।इत्यात्मानं दृढं ज्ञात्वा त्यक्त्वा शोकं कुरु ॥
- 108पितुर्देहमुद्धृत्य सचिवैः सह ।कृत्यं कुरु यथान्यायमस्माभिः ॥
- 109इति सम्बोधितः साक्षाद्गुरुणा भरतस्तदा ।विसृज्याज्ञानजं शोकं चक्रे ॥
- 110गुरुणोक्तप्रकारेण आहिताग्नेर्यथाविधि ।संस्कृत्य स पितुर्देहं कर्मणा ॥
- 111प्राप्ते ब्राह्मणान् ।भोजयामास विधिवच्छतशोऽथ सहस्रशः ॥
- 112पितरं तत्र ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ।ददौ गवां सहस्राणि ग्रामान् च ॥
- 113अवसत्स्वगृहे यत्र राममेवानुचिन्तयन् ।वसिष्ठेन सह भ्रात्रा मन्त्रिभिः परिवारितः ॥
- 114रामेऽरण्यं प्रयाते सह जनकसुतालक्ष्मणाभ्यां सुघोरंमाता मे प्रदहति हृदयं दर्शनादेव सद्यः ।गच्छाम्यारण्यमद्य स्थिरमतिरखिलं दूरतोऽपास्य राज्यंरामं सीतासमेतं स्मितरुचिरमुखं नित्यमेवानुसेवे ॥